Gen
27

1213-2013, Murèth : 800 a

de Maurici Romieu Revista N° 828-829 / 2013

L’objectiu d’aqueste article n’ei pas de har un estudi istoric sus la batalha de Murèth mes de presentar los elements màgers d’aqueth eveniment en l’illustrar dab tèxtes tirats de la Cançon de la crotzada e, per ua part mendre, de l’Historia albigensis. La Cançon qu’ei ua òbra complèxa, a l’encòp cronica istorica e epopèa ; l’Historia qu’ei tanben ua cronica istorica. Ne son pas tribalhs istorics au sens scientific deu mot ; dens la Cançon (la part anonima) [1], la crotzada qu’ei vista meilèu deu costat de los qui l’an suportada, dens l’Historia meilèu deu costat de los qui l’an gavidada.Quauques nòtas que son dadas arron de cada citacion tà perméter ua lectura dirècta deu tèxte, shens passar per ua arrevirada francesa.

 

 

Quate vèrs de la Cançon de la Crotzada [2] que hèn lo bilanç deu dijaus 12 de seteme de 1213 e aqueth bilanç qu’ei complètament negatiu, çò qui n’ei pas ua suspresa :

Mot fo grans lo dampnatges e·l dols e·l perdementz

Can lo reis d’Arago remas mort e sagnens,

E mot d’autres baros don fo grans l’aunimens

A tot crestianesme et a trastotas gens… (Laissa 141)

dol dolor, pena ; perdement : pèrta ; can = quan ; remas (preterit SG3 de remaner : demorar) ; sagnens : sagnós/ensagnit ; mot de… : hèra de… ; fo (preterit SG3 de esser : estar) ; auniment : vergonha ; crestianesme : crestiantat ; trastot, trastota = tot, tota.

 


 

Tà compréner aquera situacion, que cau tornar drin a l’endarrèr. En efèit, quan lo rei d’Aragon arribè a Murèth lo 8 de seteme de 1213 e que hiquè en plaça lo son camp au ras de la vila, la crotzada que durava desempuish quate ans; las operacions militaras qu’avèn començat vertadèrament lo 22 de julhet de 1209 dab la presa de Besièrs, la mortalha qui s’enseguí e, un quinzenat de dias après, la reddicion de Carcassona. Arron d’aqueths eveniments, las tèrras de la vescomtat de Besièrs e Carcassona qu’estón atribuidas a l’un deus capdaus militars de la crotzada, lo comte francés Simon de Montfort qui vadó en medish temps capdau de l’armada deus crotzats.

Pendent quate ans, las senhorias occitanas de Lengadòc, de Lauragués, d’Albigés, d’Agenés qu’estón envadidas, mantuns castèths pres e aucupats per senhors deu nòrd qui avèn participat a la Crotzada. Ua part de las tèrras deu comte de Tolosa, deu comte de Foish, deu comte de Comenge qu’èran estadas tanben aucupadas. Las accions militaras deus crotzats qui cau considerar com incursions meilèu que com batalhas vertadèras qu’èran tributàrias d’un sarròt de causas e màgerment de las sasons (l’ivèrn n’èra pas favorable a las operacions militaras importantas pr’amor los desplaçaments qu’èran mensh aisits) e sustot de l’arribada o de la partença deus contingents crotzats : la màger part que se’n tornavan au cap de quaranta dias, lo temps obligatòri qui los chivalièrs devèn a la Glèisa ; d’aquera realitat, que’n parlan mantuns còps los dus autors de la Cançon, per exemple Guilhen de Tudela, au parat de la conquista de Gasconha dinc a Bearn, en 1212 :

[…] E puis, can lor saub bon

Si s’en son retornat lai en lor region,

Cant an lor carantena faita e lor perdon. (Laissa 126)

saub (preterit SG3 de sabersaber bon : agradar ; lai : acerà ; perdon : accions qui an permetut aus crotzats d’obtiener indulgéncias, qu’ei a díser lo perdon sancèr deus pecats.

Tots los senhors qui avèn pres la crotz n’èran pas dispausats a combàter dens las armadas de la crotzada, un còp passat lo temps de quarantena, a l’exemple deu comte de Saishos (Soissons) a qui Simon de Montfort auhereish la vila de Tolosa de la quau eth medish hè lo sèti e qui ne s’escad pas a conquistar (1218) ; lo comte de Saishos que’u respon :

[…] Nos em d’estranha terra novel penedenser

E servirem la Glieiza de grat e volentier

Tota la carantena, tro·l termini derrier;

e poish tornar nos n’em per aquel eish sender. ” (Laissa 201)

penedenser : penitent (lo qui s’ei engatjat dens la crotzada tà ganhar indulgéncias) ; de grat e volentier  : los dus mots que son sinonimes : plan de grat ; tro·l tro + lo : dinc au… ; termini : tèrme ; derrier = darrèr ; tornar nos n’em = que nos entornarem [3] ; eish/eis : medish.

A la diferéncia de Simon de Monfort qui ei hèra implicat dens la crotzada pr’amor d’aver recebut las tèrras de la vescomtat de Besièrs-Carcassona e d’aver la hidança deu papa Innocent III, la màger part deus senhors que prenen la crotz per obligacion religiosa e per un temps determinat. D’un aute costat, qu’ei clar que Simon de Montfort cobedeja las tèrras deu comte de Tolosa, deu comte de Foish e deu comte de Comenge. La vescomtat de Besièrs-Carcassona ne sembla pas contentar las soas ambicions territoriaus.

 

La situacion en 1213

Au mes de seteme de 1212, lo comte Raimon VI qu’avè hèit lo viatge de Barcelona tà encontrar lo rei Pèire II d’Aragon e demandar la soa ajuda pr’amor la pression militara de Simon de Montfort qu’èra mei anar mei hòrta e lo comte Raimon VI qu’avè comprés que lo comte Simon e volè recuperar los sons domenis.

Lo senhor sobeiran deu comte de Tolosa qu’èra lo rei de França, Philippe-Auguste, mes aqueste n’avè pas responut a la soa demanda d’ajuda en 1209, quan estó aviada la crotzada. Se lo comte e s’ei virat de cap au rei d’Aragon, qu’ei tanben per’mor de las aliganças matrimoniaus : la hemna de Raimon VI, Eleonora, e la deu son hilh, lo futur Raimon VII, Sancia, qu’èran las sòrs deu rei Pèire II : sauvar los domènis de Raimon VI qu’èra tanben sauvar los domènis deu son hilh e de la comtessa :

(paraulas atribuïdas au rei d’Aragon e raportadas indirèctament, lhevat dens los quate darrèrs vèrs, quan parla de las soas sòrs)

A totz a la paraula diita e devizea

Qu’el vol ir a Tolosa contrastar la crozea

Que gastan e destruzo tota la encontrea ;

E lo coms de Tolosa a lor merce clamea

Que no sia sa terra arsa ni malmenea,

Que no a tort ni colpa a neguna gent nea.

“ E car es mos cunhatz e a ma sor espozea

E eu ai a so filh l’autra sòr maridea.

Irai lor ajudar d’esta gent malaurea

Que·ls vol dezeretar. ” (Laissa 131)

Las terminasons femeninas en -ea que son adaptacions de las formas francesas en -ée. Que corresponen a las terminasons occitanas -adadevizea (participi passat de devizar : expausar ; (el : eth : vol indicatiu present SG3 de voler) ; ir (infinitiu present) = anar ; contrastar : combàter ; clamar merce : implorar misericòrdia ; que = entà que ; arsa (participi passat de ardre : àrder, cremar) ; que : pr’amor ; colpa : fauta ; negun, neguna : nat nada ; nea (participi passat ancian de naisser) ; neguna gent nea = nea persona sus tèrra ; car : pr’amor ; eu : jo ; so = son (possessiu) ; irai (indic. futur de ir/anar) ; esta (demonstratiu, cf lo masculin est) ; malaurea = malaürada, forma femenina de malaürat : malurós, osa ; que·ls = que + los.

De mei, politicament, la situacion qu’èra complèxa : si lo comte Simon recuperava las tèrras deu comte de Tolosa, ipso facto que devè har aumenatge au rei de França qui demorava lo senhor sobeiran d’aqueths territòris. La volontat secrèta deu rei d’Aragon qu’èra plan segur de ligar lo comtat de Tolosa au son reiaume; lo rei qu’èra dejà lo senhor sobeiran deu comte de Foish e deu comte de Comenge.

 

L’arrèst de la Crotzada

Au mes de genèr de 2013, lo papa Innocent III que demanda que la crotzada sia estancada : mantuas rasons qu’ac explican :

- Las ambicions politicas de Simon de Montfort que son tròp granas; lo papa que sembla d’aver pres consciéncia que l’objectiu finau deu comte Simon qu’ei d’estar arreconeishut com lo senhor deus territòris de Raimon VI e deus sons aliats, lo comte de Comenge per exemple ; lo papa que voleré que’s contentèsse de la vescomtat de Besièrs-Carcassona qui l’ei estada autrejada oficiaument ;

- Simon de Montfort mei anar mei que’s compòrta com un capdau de guèrra e un conquistaire meilèu que com un crotzat; lo papa que l’arcasta de’s servir de la crotzada tà deféner los sons interès personaus;

- Lo papa considèra que s’ei servit de l’armada deus crotzats tà conquistar tèrras qui n’èran pas gavidadas per senhors considerats com eretges e atau d’aver tuat crestians vertadèrs.

Tà har acceptar la causa per Simon de Montfort, lo papa que desvolopa un aute argument : la necessitat de concentrar los esfòrç militars sus la Tèrra senta; la quatau crotzada qui s’ei focalizada sus la presa de Constantinòple (1204) n’a pas realizat lo son objectiu qui èra de tornar préner Jerusalèm a Salah ad-Dîn. La prioritat que deu estar balhada au combat contra los infidèus en Tèrra senta meilèu que contra los eretges occitans qui, per ua part, son estats combatuts e vençuts.

Simon de Montfort, los capdaus religiós de la crotzada e la màger part deus avesques occitans que son contra la decision deu papa; que pensan logicament que la crotzada n’a pas enqüèra realizat tots los sons objectius. Que demandan l’anientament de Tolosa qui considèran com lo refugi màger deus eretges. Que pensan que l’eretgia ne desapareisherà pas tant que Tolosa ne sia pas complètament purgada.

Au cors deu mes de genèr de 1213, lo rei d’Aragon que vien dinc a Tolosa entà encontrar Simon de Montfort e lo legat Arnaud Amaury, capdau religiós de la crotzada. Lo rei que demanda la restitucion deus territòris pres illegaument au Comte de Tolosa, au comte de Foish e au comte de Comenge.

Que hè tanben renovelar lo serment de fidelitat deus sons vassaus : lo comte de Foish, lo comte de Comenge e lo vescomte de Bearn ; en seguint, Raimon VI, lo son hilh (lo futur Raimon VII) e los còssols de Tolosa que juran fidelitat au rei d’Aragon ; dab un tau jurament, Raimon VI que’s desliga deu son ligam vassalic ancian dab lo rei de França. De mei, lo rei d’Aragon que remembra a Simon de Monfort qu’ei lo son vassau per la vescomtat de Besièrs-Carcassona e qu’aten lo son jurament de fidelitat. Mes lo comte qu’arrefusa en considerar que lo rei d’Aragon, qui sostien los comtes de Tolosa, de Foish e de Comenge ei complici de l’eretgia e dongas n’a pas nada legitimitat.

 

Ua situacion complèxa

Aqueras decisions que complican ua situacion hèra brolhada enter lo papa, los capdaus religiós de la crotzada, lo rei d’Aragon…

A la fin deu mes de julhet, au darrèr de la presa deu Pujòl, dens la banlèga de Tolosa per las tropas de la coalicion Tolosana, Simon de Montfort e los capdaus religiós de la crotzada que prenen paur : que demandan ua pausa dens las operacions militaras e que prègan lo rei d’Aragon de non pas mei sostiéner Tolosa.

De cap au miei d’aost, lo rei d’Aragon qui n’a pas responut clarament ad aquera demanda pr’amor que pensa qu’aquera decision e deu estar presa peu papa que persegueish los sons preparatius militars. Quauques dias en seguint, dab la soa armada, que passa los Pirenèus e qu’arriba a Murèth lo 8 de seteme :

Que·l bos reis d’Arago, desus son mialsoldor

Es vengut a Murel e pauza i l’auriflor… (laissa 135)

(que·l = que lo ; bos = bon ; mialsoldor (mot per mot : qui vau mila sòus) : de gran prètz ; Murel (= Murèl forma lengadociana qui correspon a la forma gascona Murèth) ; auriflor : banèra de la flor d’aur.

Que demanda au comte Raimon VI de l’i rejónher dab los autes comtes e los Tolosans :

E tramet a Tolosa al marit sa seror

C’ades venga a lui, ab lui sei valedor,

E que venga la osts e li combatedor

Qu’el es aparelhatz que·lh renda sa honor

Al comte de Cumenge e al seu parentor… (laissa 135)

tramet (ind. present de trametre : transméter/mandar ; al marit sa seror = au marit de la soa sòr/seror ; c’ = qu’ ; ades : suu pic ; sei (CS plurau) : los sons : valedor : ajudaire ; ost : armada ; combatedor : combatent ; aparelhat : prèst ; que·lh = que li : que’u ; honor/onor : tèrras/domenis ; al seu : au son ; parentor : familha/parentat.

 

Perqué Murèth ?

A un vintenat de kms de Tolosa, la vila de Murèth qu’ei la pòrta deu comtat de Comenge e lo comte de Comenge qu’ei lo vassau deu rei d’Aragon. Dens la tradicion feudau, quan un vassau èra miaçat, lo senhor sobeiran que’u devè ajudar.

L’an d’avant, la vila de Murèth qu’èra estada conquistada peus crotzats mes tanben Comenge, Bigòrra dinc a Bearn :

Per trastota Gasconha intreron a bandon ;

Sent Gauzens e Murel, lo castel e·l dromnhon,

Samata e la Isla, tro lai en Olaron,

Trastot o an conquist, e la terra Gaston… (laissa 126)

intreron : l’autor de la Cançon que parla ací deus Crotzats ; a bandon : en grand nombre ; dromnhon : tor màger d’un castèth ; la Isla : Isla de Baish ; tro lai : dinc a ; Olaron : Auloron ; la terra Gaston : la tèrra de Gaston ; Gaston, vescomte de Bearn.

Au mes de junh de 1213, Simon de Montfort qui avè hèit adobar [4] lo son hilh Amaury, qu’èra viengut dab eth dinc a Murèth. L’objectiu d’aqueth viatge qu’èra d’oficializar lo present qui hasè deu comtat de Comenge a Amaury e de’u perméter de recéber dirèctament los aumenatges deus senhors locaus. Quan estó coneishuda la victòria deus Tolosans au Pujòl, Simon de Montfort que demandè au son hilh de deishar la sèti de Ròcahòrt-sus-Garona, en Comenge, e de tornar a Fanjaus ont seré mei en securitat. Atau, qu’ei clar que Simon de Monfort avè contrapassat los objectius religiós de la crotzada e que lo son projècte vertadèr qu’èra de dar au son hilh lo comtat de Comenge. Lo papa Innocent III qu’avè pressentit aquera deriva.

 

Los preparatius de la batalha

A Tolosa que’s son amassats los capdaus de la resisténcia : lo comte de Tolosa, lo de Foish e lo de Comenge. En aténder la vienuda deu rei d’Aragon (un o dus mes de preparatius), que decideishen de tornar préner Lo Pujol, ua plaça au ras de Tolosa aucupada peus crotzats desempuish quauques mes. Shens estar un enjòc deus màgers, la reconquista deu Pujol qu’ei totun ua faiçon de respóner a las accions de razzia de Simon de Montfort, de’u har compréner que las soas garnisons n’èran pas enlòc en securitat; de mei qu’èra ua faiçon de sostiéner lo morau deus Tolosans, de’us preparar aus combats futurs e de’us har pacientar dinc a la vienuda deu rei d’Aragon :

Car tant be lor es pres n’an al cor gran sabor,

Tuit aicels de Tolosa e li lor valedor. (laissa 135)

tant be lor es pres : s’i son escaduts ; an al cor gran sabor : que son hòrt contents ; tuit (CS plural deu pronom indefinit totz); aicels (pronom demonstratiu) aicels de Tolosa = los de Tolosa.

En aqueth demiei, lo rei d’Aragon qu’èra arribat a Murèth, d’on avè mandat un messatge tà previéner los Tolosans ; lo 10 de seteme, las tropas amassadas a Tolosa (cavalèrs, arquèrs…) mes tanben la milícia comunau (per la màger part fantassins), los còssols e los comtes que prenen lo camin de Murèth (un vintenat de kms que separan las duas vilas) :

E eison per los pons cavaer e borzes

E·l pobles de la vila ; viatz e endemes

Son vengud a Murel… (laissa 136)

eison : indic. present de eisir : sortir ; cavaer : cavalèr ; e·l = e + lo ; viatz/vivatz (advèrbi) : lèu ; rapidament ; endemes (advèrbi) : a la pressada.

D’après la Cançon, autanlèu arribada, shens que sia precisat qui n’a donat l’ordi, l’armada tolosana qu’ataca, que fòrça las pòrtas e qu’entra dens la vila. Quan lo rei d’Aragon ac apren per un messatgèr, que demanda als còssols de Tolosa de har estangar l’ataca e de har replegà’s l’armada tau son campament, au ras de la vila :

Cant lo reis o auzi, no s’en ten per pagatz;

Als cossols de Tolosa es el viatz anatz

E de la sua part los a amonestatz

Que·ls òmes de Murel laisso estar en patz… (Laissa 137)

cant = quan ; auzi (preterit SG3 de auzir/ausir : enténer/apréner) ; pagar : contentar/satisfar ; no s’en ten per pagatz : que n’ei maucontent ; amonestar : demandar/recomandar.

Aqueth eveniment qu’amuisha clarament ua manca de coordinacion au nivèu deu comandament; vertat que los capdaus ne’s son pas enqüèra encontrats tà decidir de la tactica. Lo rei d’Aragon que n’a elaborada ua pr’amor que sembla aver rensenhaments qui los Tolosans n’an pas; que sap peus sons espions que Simon de Montfort, passat a Saverdun, qu’ei arribat deu costat d’Autariba ; que s’aprèssa tà deféner la vila. Alavetz lo plan deu rei qu’ei clar :

Qu’eu ai agudas letras e sagèls sagelatz

Qu’en Simos de Montfort vindra dema armatz.

E quan sera laïns vengutz ni enserratz […]

asetjarem la vila per totz latz

E pendrem los Frances e trastotz los crozatz

Que jamais lor damnatges ni sira restauratz. (laissa 137)

eu : jo ; sagèls sagelatz : letras sageradas ; qu’ = que (disent que) ; en : monsenhor ; dema(n) = doman ; laïns : aquiu dehens (dens la vila de Murèth) ; ni (conjoncion) = e ; enserrar : embarrar ; latz : costat ; dampnage : damnatge/domau ; restaurar : reparar.

Lo ser, com ac avè previst lo rei d’Aragon, Simon de Monfort e los crotzats qu’arriban a Murèth, qu’entran en la vila e que s’installan; ja que l’armada deus crotzats ne sia pas hèra numerosa, la lor arribada au só coc, tau com la descriu l’autor de la Cançon, qu’ei impressionanta :

E cant [los Tolosans] agon manjat, viron per un costal

Lo comte de Montfort venir ab son senhal

E motz d’autres Frances que tuit son a caval.

La ribeira resplan, com si fosso cristalh,

Dels elmes e dels brans, qu’ieu dig, per sant Marsal,

Anc en tan pauca gent no vis tan bon vassal… (Laissa 138)

agon (preterit PL3 de aver) ; viron (preterit PL3 de veire/vezer : véder) ; costal : costalat ; senhal : auriflor ; motz d’autres : bèra tropa d’autres… ; resplan (ind. pres. SG3 de resplandre : lusir) ; fosso (preterit PL3 de eser/estre) ; elme : casco de soldat ; bran : espada ; dig (ind. pres. SG1 de dire/dizer) ; gent : tropa ; vis (subj. imperfèit SG3 de veire/vezer) ; vassal : vassalh, cavalèr)

 

La batalha

L’endoman, 12 de seteme, lo rei d’Aragon e los sons barons, lo comte de Tolosa, lo de Foish e lo de Comenge, los còssols que tienen conselh. Lo rei d’Aragon qu’expausa lo son plan, lo qui la velha avè explicat aus còssols de Tolosa : un sèti immediat e generau de la vila tà préner Simon de Montfort e tots los crotzats qui’s son acessats dens la vila :

Lo reis parle primers car el sap gent parlar :

“ Senhors, so lor a dit, aujatz que’us vulh monstrar :

Simos es lai vengutz e no pòt escapar;

Mas pero eu vos vulh d’aitant asabentar

Que la batalha er abans del avesprar…  (Laissa 139)

primèr : prumèr/purmèr ; gent : plan ; aujatz (imperatiu PL2 de auzir) ; que·us = que vos ; que = çò que ; vulh (ind. pres. SG1 de voler) ; monstrar : díser ; pero : per’mor d’aquò ; er (ind. futur SG3 de eser/estre) ; avesprar : soir/tombée de la nuit.

Lo comte de Tolosa qu’ei d’un avís diferent : que perpausa de fortificar lo camp tà previéner las atacas suspresas deus cavalèrs de Simon de Montfort. A despieit de la superioritat numerica deus Tolosans, que pensa aus aleas de la guèrra e qu’ua ataca que pòt escàder sonque si los atacants e son en situacion favorabla. Mes aquera tactica qu’ei criticada e escarnida per un deus barons deu rei d’Aragon qui la considèra com ua marca de covardia. Lo comte de Tolosa que’s plega a l’avís deu rei.

La purmèra ataca lançada contra la vila, aparentament shens los preparatius e la coordinacion necessària qu’ei ua mauescaduda : ne pòden pas entrar en la vila e que se’n tornan de cap tà las tendas :

Can aicels de lafora no pogron dins intrar

Dreitament a las tendas s’en prendo a tornar;

Vels vos asetiatz totz essems al dinnar… (Laissa 139)

aicels : aquestes ; lafora : dehòra ; pogron (preterit PL3 de poder) ; dins (adv.) : dehens ; dreitament : dirèctament ; prendo (indicatiu pres. de prendre) se prendre a + inf. : començar de… ; vels = vec + los : gueratz-los ; vos : pronom personau expletiu; asetiatz : asseduts ; essems/ensems : amassa

Alavetz, los crotzats en tres escadrons que sorteishen de Murèth entà préner a revèrs lo camp e las tropas de Tolosa qui ad aqueth moment ne pensavan pas a ua ataca .

Çò qui’s passè en seguint qu’ei hèra confús; n’estó pas ua batalha generau mes combats esporadics en mantun lòc, escaramoishas. Los tèxtes (Cançon e Historia Albigensium) qui contan aqueths eveniments ne son pas precís pr’amor los lors autors n’èran pas presents ; per l’autor de la Cançon, la causa n’ei pas segura, au contra que n’ei per l’autor de l’Historia. Per exemple, dens la Cançon, la laissa 140 ne compta pas que 35 v. e suus 35, ne n’i a pas qu’un dotzenat qui son consacrats au combat, los autes que parlan dejà de las consequéncias de la des·hèita; dens l’Historia lo raconte deu combat qu’ei hèit en un detzenat de linhas. Que sembla que lo comte de Tolosa n’aja pas briga participat aus diferents combats qui’s passèn a l’entorn deus campaments deus Aragonés e deus Tolosans.

Que perpausam los dus racontes, lo de la Cançon e lo de l’Historia arrevirat en occitan; totun lo tèxte latin de l’Historia qu’ei presentat en anèx a la fin d’aqueste article.

La Cançon (laissa 140)

E·l bos reis d’Arago, cant les ag perceubutz

ab petits companhos es vas lor atenduts ;

E l’ome de Tolosa i son tuit corregutz,

Que anc ni coms ni reis no·n fon de ren creütz ;

E anc no saubon mot tro·ls Frances son vengutz

E van trastuit en la on fo·l reis conogutz.

E el escrida : “ Eu so·l reis ! ” mas no i es entendutz

E fo si malament e nafratz e ferutz

Que per meja la terra s’es lo sancs espandutz

E loras cazec mortz aqui totz estendutz.

E l’autri, cant o viro, teno·s per deceubutz ;

Qui fug sa, qui fug la : us no s’es defendutz.

e·l = e + lo ; cant : quan ; les : var de los (aqueste pronom que representa los cavalèrs crotzats) ; ag (preterit SG3 de aver) ; perceubutz : participi passat de percebre = apercéber ; ab = dab ; petitz : chics ; vas lor = de cap tad eths ; es atendutz : s’ei aviat ; tuit : tots ; de ren : briga ; creütz (participi passat de creire : aubedir) ; saubon (que sembla d’estar lo preterit PL3 de saber ; la forma regulara qu’ei saupron) no saber mot : non pas saber arren ; tro·l : tro + li ; tro = dinc ; trastuit : totz ; en la on = on ; fo·l = fo + lo ; conogutz (participi passat de conoiser : reconéisher) ; eu = jo ; so·l = so (soi) + lo ; ferutz (participi passat de ferir ; la forma regulara qu’ei feritz ; ací ferutz pr’amor de la rima) ; per meja la terra : suu sòu ; espandutz (participi passat de espandir : esbarrejar ; la forma regulara qu’ei espanditz ; ací espandutz, pr’amor de la rima ; loras : alavetz ; cazec (preterit SG3 de cazer/caire : càder) ; l’autri = los autes ; o : (pronom anaforic neutre = ac) ; viron (preterit PL3 de veire/vezer : véder) ; teno·s per = se teno(n) per : se considèran com ; deceubutz (participi passat de decebre) : perduts ; qui…qui = l’un…l’aute / los uns…los autes ; sa…la = de ça…de la ; us : nat.

 

L’Historia Albigensis [5]

“ Los soldats deu Crist que se n’anavan gaujós de cap tau lòc de la batalha, prèsts a sofrir entà la glòria deu son nom non solament la vergonha (d’ua des·hèita) mes tanben la mort. Autanlèu sortits de la plaça, dens la plana, au ras de la plaça, que vedón los enemics hèra numerós prèsts a combàter. Autanlèu, lo noste purmèr escadron qu’ataca los enemics dab coratge e que trauca lo lor centre; de tira, lo segond que s’aprèssa e que trauca tanben la linha deus enemics com ac avè hèit lo purmèr. Dens aqueth afrontament, lo rei d’Aragon que perí e en medish temps ua tropa d’Aragonés. En efeit, eth, com ei naturau de la part d’un òmi hèra orgulhós, que s’èra hicat en la dusau linha mentre que, generaument, los reis e’s hican en la darrèra; de mei qu’avè cambiat las soas armas e qu’avè pres las d’un aute… ”

 

Quin explicar ua tau des·hèita?

Aquera des·hèita qu’ei de mau compréner quan se sap que la fòrças presentas èran hòrt desequilibradas; la superioritat numerica qu’èra clarament deu costat deus Tolosans e deus Aragonés. Quauques elements d’explic que son evidents, mes n’ac explican pas tot ; que cau préner en compte la part d’escadença qui ei dens tots los combats.

Que sembla que los Tolosans e los Aragonés sian estats susprés per la gessida de Simon de Montfort : ne pensavan pas que la soa accion seré autan rapida e autan hòrta. Simon de Montfort qu’a profieitat de l’efèit de suspresa qui ei estat d’autan mei gran que la tactica deus Tolosans e Aragonés n’èra pas estada definida clarament, que lo rei e lo comte Raimon ne s’èran pas acordats e que ne i avè pas nat comandament unic.

Dens l’urgéncia de la contrataca, cadun qu’a pres las decisions qui’u semblavan bonas shens saber precisament çò qui los autes hasèn.

La critica de l’autor de l’Historia Albigensis qui considèra que lo rei d’Aragon, pr’amor d’un orgulh immoderat e’s seré expausat imprudentament en cridar : “ Eu so·l reis ! ” e que los son cavalèrs combatèn sustot tà assegurar la lor glòria personau, que podè estar justificada – que remandam a la reflexion deu baron aragonés Miquel de Luzia qui avè avut de cap au comte de Tolosa quan aqueste, lo matin, au conselh tienut dab lo rei e los comtes, avè perpausat la prudéncia ; que l’avè acusat clarament de “ volpilhia ” (coardia) – mes que podè tanben estar dictada per la soa volontat de discreditar l’enemic.

Au contra, l’autor de l’Historia Albigensis qu’a rason quan hè remarcar que lo rei d’Aragon ei estat imprudent en se hicar en la segonda linha on se tròba expausat si la purmèra ei forçada – qu’ei çò qui’s passè dens aquera batalha.

Que sembla que lo rei sia estat tuat per error; dens la violéncia e la confusion deu combat, los crotzats n’an pas avut lo temps de’s rénder compte que lo rei èra en la segonda linha; generaument, los reis e los capdaus que son en la tresau linha e si per cas son pres, que son esparnhats; hèits presonèrs, que son liberats contra ua rançon. Si un crotzat a tuat lo rei d’un còp de lança mentre que cridava la soa identitat qu’amuisha que lo combat èra vertadèrament confús (nat capdau tà dar los ordis, nada disciplina de combat, nat respècte deu còde de la chivaleria…)

 

Las seguidas de la des·hèita

Si’n cau créder l’autor de la Cançon, lo rei d’Aragon e lo comte de Tolosa n’avèn pas jamei dobtat de la lor victòria contra los crotzats. Aqueth autor, per exemple, qu’ei convençut de la valor militara deus barons aragonés e donc de la lor superioritat :

De cels de Catalonha i amenet la flor

E de lai d’Arago trop ric combatedor. (Laissa 135)

trop ric combatedor = combatents hèra valents.

E en seguint, lo rei que perpausa au comte de Tolosa ua vertadèra reconquista deus territòris perduts :

Puis ira a Bezers per forsa e per vigor

No laissara crozat en castel ni en tor

De lai de Montpesler entro a Rocamador… (Laissa 135)

per forsa : dab totas las fòrças (militaras) ; per vigor : dab determinacion ; de lai de Montpesler : de Montpelhièr enlà ; entro a : dinc a.

Dilhèu devath l’influéncia de l’estrambòrd deu rei, lo comte de Tolosa que’s plaça eth tanben dens aquera perspectiva quan s’adreça aus Tolosans abans de partir tà Murèth :

E can la vila er preza, irem en Carcasses

E cobrarem las terras, si Dieus o a promes. (laissa 136)

can = quan ; er (indicatiu futur de esser/estre) ; irem (indicatiu futur PL1 de anar/ir) ; Carcasses : país de Carcassona ; cobrarem (indic. futur de cobrar : crubar) ; promes (participi passat de prometre : decider.

La realitat qu’estó hòrt diferenta : l’endoman de la des·hèita de Murèth, los Tolosans qu’èran aclapats : lo lor sostien mei actiu, lo rei d’Aragon, e ua part deus sons barons qu’èran estats tuats dens la batalha ; combatents de la milícia tolosana qu’avèn perit dens l’ataca contra Murèth e dens lo pilhatge deu camp peus crotzats ; mantuns que s’èran negats en ensajar de passar Garona tà escapar a la mortalha.

La sola consolacion qui podèn aver qu’ei que Simon de Montfort ne’us avè pas percaçats e seguits dinc a Tolosa, ua vila qui d’ara enlà n’avè pas mei los mejans de’s deféner contra ua ataca massissa deus crotzats.

Per rasons qui ne son pas clarament establidas, Simon de Montfort ne profieitè pas d’aquera situacion favorabla tà conquistar la vila. Dilhèu qu’atendè que d’ara enlà lo papa e los capdaus religiós de la crotzada, tà l’arremerciar de la soa victòria, l’autregèssen lo comtat de Tolosa com s’èra hèit per Besièrs e Carcassona; dilhèu que volè deishar a l’avesque de Tolosa e au legat deu papa la possibilitat d’obtiéner la reddicion de la vila (vertat que demandèn aus còssols de liurar ostatges) ; dilhèu que pensava qu’a un moment o un aute, pr’amor de la des·hèita deu comte, los Tolosans que prenerén l’iniciativa de’u causir com lo lor navèth comte.

En tot cas, la reconquista saunejada peu rei d’Aragon e peu comte de Tolosa qu’èra esvanida. Après l’escaduda de Murèth, Simon de Montfort e los crotzats que perseguín las lors operacions militaras drin pertot com tà amuishar qu’èran adara los sols mèstes deu país : eth que corrè d’ua part entà l’auta tà sostiéner tau o tau garnison miaçada, tà tornar conquistar territòris qui l’avèn escapat, dab los contingents de crotzats navèths qui arribavan mentre que los qui avèn complit lo lor dever se’n tornavan sus las lors tèrras deu nòrd… lo tran tran de la crotzada!

Fin finala, au parat deu concili deu Latran (1215), lo títol de comte de Tolosa qu’ei autrejat a S. de Montfort e las tèrras provençaus deu comte Raimon (au-delà de Ròse) que son atribuidas au comte joen, lo futur Raimon VII. Dus ans après la batalha de Murèth, Simon de Monfort que s’a cuelhut los fruts de la victòria de Murèth… que recep çò qui l’interessava desempuish lo començament de la crotzada : lo comtat de Tolosa. Lo temps de la reconquista ne vienerà pas qu’en 1216 dab los combats de Raimon VII en Provença e Simon de Monfort que’s morirà en 1218 au sèti de Tolosa shens aver podut préner possession de la vila màger deu comtat qui l’avè autrejat lo concili de Latran. Tolosa que demorava fidèu au sol comte qui considerava com legitim : Raimon VI.

 

Annèx

Historia Albigensis

“ Ibant igitur milites Christi gaudentes ad locum certaminis, parati pro ejus nomine non solum contumeliam sed et mortem pati. Qui, egressi de castro in campi planitie, juxta castrum, viderunt hostes paratos ad pugnan, quasi totum mundum. Statim, prima acies nostra audacter in hostes insiliit et in ipsos medios se immisit ; mox, secunda subsequitur hostesque penetrat sicut prima. In quo congressu, rex Aragonensis occubuit et multi Aragonenses cum eo. Ipse enim, utpote superbissimus, in secunda acie se posuerat, cum reges semper esse soleant in extrema ; insuper arma sua mutaverat armisque se induverat alienis… ”

Bibliografia

Que ns’èm contentats de perpausar ua bibliografia corteta ; l’edicion deu “ Livre de Poche ” que’n presenta ua mei complèta, p. 33 e 34.

La chanson de la croisade albigeoise, Livre de poche, coll. Lettres gothiques (tèxte occitan establit per E. Martin-Chabot; adaptacion francesa de H. Gougaud) ; dab ua introduccion istorica, ua cronologia, mapas e plans, un indèx deus noms pròpis qui permet de tornar trobar las paginas deu tèxte on se n’i parla.

N.B. Lo tèxte de H. Gougaud n’ei pas ua arrevirada literau deu tèxte occitan; dens l’abansdíser, H. Gougaud qu’escriu : “ J’ai tenté de restituer, de rendre aussi perceptible que possible, de recréer enfin en langue française ce qui fut bâti, chanté en langue occitane. ”

E. Martin-Chabot, La Chanson de la Croisade Albigeoise, éditée et traduite, Paris, Les Belles Lettres,1957-1961, 3 vol.

M. Roquebert, Histoire des Cathares, hérésie, croisade, inquisition du XIe au XIVe siècle, Paris, ed. Perrin, coll. Tempus, 2002. Qu’ei un tribalh istoric qui abraça aqueth episòdi màger de l’istòria occitana de l’Edat mejana qui’s perlonguè sus quate sègles.

 

 

1 - La Cançon de la crotzada, tau com la coneishem uei lo dia, qu’estó escriuta per dus autors diferents; l’autor de la purmèra part, deu començament dinc a la laissa 130 compresa, qu’ei Guilhem de Tudèla, lo de la segonda n’ei pas coneishut.

2 - Lo tèxte de las citacions qu’ei lo qui estó establit per E. Martin-Chabot (cf Bibliografia)

3 - En occitan ancian, los dus elements deu futur qu’avèn ua cèrta autonomia ; que podèn estar desseparats : veire los ai = los veirai.

4 - adobar : reméter oficiaument las armas e l’equipament a un navèth cavalèr, au parat d’ua ceremonia militara e religiosa.

5 - L’autor de Historia albigensis (istòria de la crotzada contra los Albigés) qu’ei Pierre des Vaux-de-Cernay, monge de l’abadia cisterciana des Vaux-de-Cernay, au nòrd de Rambouillet; a comptar de 1212 e dinc a 1216 que participè a mantuns episòdis de la crotzada.

Connexion



-v2-