Nov
16

Las pensadas d’un simple bueu sèrbe Radoje Domanović

Nóvas de Eric Gonzales Revista N° 822-823 / 2012

Gascon

arrevirat deu sèrbocroat per Eric Gonzales.

Radoje Domanović que vadó près de Kragujevac (Serbia) en 1876. Arron d’estudiar la filologia, que hasó lo professor de lenga sèrba abans de’s har licenciar per’mor de las soas conviccions politicas. A comptar de 1893, qu’escrivó novèlas satiricas, genre de qui estó lo creator en Serbia. Que morí de la tuberculòsi en 1908.

 

Que i a prodigis de tot escantilh capvath lo monde, e lo noste país, hèras qu’ac disen, qu’ei tan ric en prodigis que los prodigis ne’n son pas mei. A noste, que i a òmis a plaças hèra hautas qui ne pensan pas briga, e entad ac compensar, o lhèu per d’autas rasons, que s’ei metut a pensar un simple bueu de la campanha, qui ne’s dessembla pas en arren deus autes bueus sèrbes. Diu sap quin se hè qu’aqueth bueu coralut e geniau e s’ei ahazardit a un prètzhèit tant afrontaire – pensar – car, en Serbia, qu’ei estat provat dinc adara que d’aqueth mestièr malastruc non pòden gessir que damnatges. Disem que dens la soa simplessa ne sap pas solament, praube d’eth, que dens lo son país ne s’i pòt pas ganhar sòus dab aqueth mestièr. N’ac podem pas botar suu compte d’un coratge civic particular, mes totun que demora misteriós que pense, precisament, un bueu qui n’ei ni elector, ni conselhèr, ni baile, e qui nada assemblada de bueus n’a pas elejut com delegat, o (s’ei d’atge) com senator ; e, se lo son pecat ei d’aver saunejat d’estar ministre dens quauque país de bueus, alavetz qu’auré calut, au contra, que s’exercisse a pensar lo mensh qui podosse, com ac hèn ministres excellents dens país benastrucs que i a, ja que lo noste país ne sia pas benastruc en aquò tanpòc. Mes fin finala, n’ei pas lo noste ahar de saber perqué un bueu, en Serbia, e s’ei gahat a un mestièr tan desdeishat peus òmis ; qu’ei possible que’s sia simplament metut a pensar per quauque instint naturau.

 

Quina mena de bueu ei aqueth ? Un bueu ordinari qui, com ac vòu la zoologia, a un cap, un tronc e membres, com tots los bueus ; que tira ua carreta, que pèish èrba, que leca sau, qu’armuga e que brama. Que s’apèra Sivonja.

 

Que vatz véder quan se metó a pensar. Un dia, lo son mèste que l’atelè a la carreta dab lo son companhon Galonja, que carguè paus de barralha panats sus la carreta e que se n’anè tà la vila vene’us. Que venó los paus autanlèu arribat a las prumèras maisons de la vila, que’s botè los sòus a la pòcha, que desatelè a Sivonja e lo son companhon, qu’agripè la cadena per la quau èran estacats a l’apeçon1, que’us arroncè un hèish de juncs des·hèit, puish, tot gaujós, qu’entrè dens ua petita aubèrja entà s’arreviscolar, com ac hèn los òmis, dab drin de rakijaa. Dens la vila, que i avè quauque festivitat e, de tots costats, que i passava monde, hemnas, òmis e mainatges. Galonja, qui, enter los bueus, ei conegut com nèci, ne s’avisè pas d’arren, que s’apressè hèra seriós deu disnar, e que s’arregolè ; que bramè drin de satisfaccion, puish que s’alonguè, e que’s metó a armugar en dromilhejant doçament. L’ahromiguèr de monde qui passavan e contrapassavan au ras d’eth ne l’interessavan pas. Que dromilhejava e armugava tranquillament (qu’ei de dòu har que ne sia pas un òmi, qu’auré disposicions entà har ua grana carrièra). Mes Sivonja, per contra, ne tastava pas solament los juncs. Lo son espiar saunejaire e l’expression trista de la soa cara que disèn au prumèr uelhat qu’èra un pensaire e ua amna tenhèra e sensibla. A costat d’eth que passavan monde, sèrbes, fièrs deu lor passat gloriós, deu lor nom, de la lor nacion, e aquera fiertat que s’incarnava dens lo lor ahur2 presat3 e lo lor marchar. Sivonja qu’ac observava, e lo tristèr e la dolor d’ua injustícia hissanta que l’avèn lo dessús ; ne podè pas cedir a un sentiment autan hòrt, sobte e violent, mes que hasó un bramet treishagat, dolorós, e los sons uelhs que s’engorgossín ; e per’mor de la poténcia de la soa dolor Sivonja que’s metó a pensar : « De qué son fièrs lo men mèste e los sons conciutadans los sèrbes ? Perqué lhèvan lo cap tan haut e espian la mia espècia en·hlats de supèrbia e de mesprètz ?... Que son fièrs deu lor país, que son fièrs que lo hat e sia estat pro clement entad eths entà’us dar de vàder en Serbia ; mes la mia mair tanben qu’estó veterada en Serbia, e non solament qu’ei lo men país, mes enqüèra autant los mens pairans com los lors, tots amassa, qu’arrecotín t’ací de l’ancian país eslau7 enlà. Nat de nosautes ne s’ei sentit fièr per’mor d’aquò ; qu’èm tostemps estats fièrs deu d’enter nosautes qui pòt pujar ua còsta dab la carga mei pesanta e, dinc a uei lo dia, nat bueu sèrbe n’a dit a un bueu alemandb : “Qué vòs, tu ? Jo que soi un bueu sèrbe, la mia patria qu’ei lo fièr país de Serbia, ací qu’estón veterats tots los mens pairans, ací que’s tròban, dens aqueste país, las tombas deus mens pairans.” Urosament, n’èm pas jamei estats fièrs d’aquò, ne ns’a pas solament viengut a l’idea de n’estar, e ueratz, eths que’n son fièrs. Be son estranhs ! »

 

En aqueras pensadas, lo bueu que virè lo cap, que hasó tringar l’esquira qui portava au còth e lo jun que hasó un brèu carrinquet. Galonja qu’aubrí los uelhs, qu’espiè lo son companhon, puish que bramè : « Que harolejas com de costuma ! Minja, pèc, vad bèth, ne sabes pas que’t pòden comptar las còstas ? S’èra bon de pensar, los òmis ne ns’ac permeterén pas, aquera fortuna ne ns’apariré pas ! » Sivonja qu’apotgè ua espiada pietadosa au son companhon, que desvirè lo cap d’eth e que s’ahoní mei pregond dens las soas pensadas : « Que son fièrs deu lor passat gloriós. Qu’an lo Camp deus Mèrlos, la batalha de Kosovoc. Aquò qu’ei extraordinari : los mens pairans ne tirèn pas, lhèu, las carretas qui portavan la vitalha e las hornidas de guèrra a l’armada ? Se ne i èram pas estats, qu’aurén devut har aqueth tribalh los òmis medishs. Qu’an la susmauta contra los turcsd. Aquò qu’ei ua causa grana e nòbla, mes qui i èra ? E lhevèn la susmauta aquestes capihòus encredents5 qui princejan atau au ras de jo shens har arren, com se n’avèn lo merit ?

Tè, prenem per exemple sonque lo men mèste. Eth tanben qu’ei fièr de la susmauta e que se’n vanta, e particularament de çò que lo son arrèrpairan e morí en eròi vertadèr pendent la guèrra de liberacion. Mes e n’a quauque merit ? Lo son arrèrpairan que morí entà que lo men mèste, com descendent son, e podosse estar libre ; e qu’ei libre, ja, mes qué hè dab aquera libertat ? Que pana los paus de barralha deus autes, que s’assèd sus la carreta, e jo que’u pòrti, dab los paus, e entertant que drom sus la carreta. E un còp qui a venut los paus, que beu rakija shens har arren sonque vantà’s deu passat gloriós. Mes quandes pairans mens estón massacrats pendent la susmauta entà que los combatents e’s podossen neurir ? Los mens pairans non portavan pas, lhèu, pendent la susmauta, las hornidas de guèrra, los canons, la vitalha e las municions ? E totun ne’ns vieneré pas a l’idea de ns’aunorar deus lors merits, car nosautes n’avem pas cambiat, uei lo dia enqüèra que hèm lo noste dever com los nostes pairans e’u hasón, conscienciosament e pacientament.

Que son fièrs de las sofrenças deus lors pairans, deus lors cinc cents ans de servitud. La mia espècia que sofreish despuish qui existeish, que ns’ac brombam e uei lo dia enqüèra que vivem dens la servitud, e n’ac avem pas jamei tutat pertot. Que disen que los turcs e’us mautractavan, e’us escanavan e los empalavan, mes aus nostes pairans que’us escanavan tant los sèrbes com los turcs, que’us se hasèn còser, e de quins torments enqüèra ne ns’an pas atucats ?

Que son fièrs de la lor fe, e non creden en arren. Ei la mia fauta, ei la fauta de la mia espècia tota se ne ns’accèptan pas enter los crestians ? La lor fe que’us ditz : “Ne panes pas”, e ueratz, lo men mèste que pana e que despen en bévent los sòus qui s’a ganhat en panant. La lor fe que’us comanda de har lo ben au vesin6, e ne hèn pas que mauhà’s los uns aus autes. Enter eths, entà estar lo mei bon deus òmis, lo qui presentan com un exemple de vertut, qu’abasta de non pas har lo mau, mes, que se’n va tot medish, arrés ne pensa solament de demandar a quauqu’un que, en mei de ne pas mauhar ad arrés, e hasca tanben lo ben. De tan baish qui son caduts, los exemples shens parions de vertuts que son entad eths com causas inutilas, qui ne mauhèn pas ad arrés. »

 

Lo bueu que hasó un sospir pregond e la soa bohada que lhevè la prova deu camin.

 

« Mes alavetz – ce prolonguè las soas pensadas tristas – n’èm pas, jo, la mia espècia, mei bons qu’eths tots ? N’èi pas jamei tuat ad arrés, ni denientat ad arrés, n’èi pas jamei panat arren ad arrés, n’èi pas destituit nat foncionari shens qu’avosse cometut nada fauta o shens qu’avosse deutes, n’èi pas causat nat deficit dens las caishas de l’Estat, n’èi pas cometut nada bancarrota fraudulenta, n’èi pas en·herriat o empresoat innocents, n’èi pas calomniat los mens companhons, n’èi pas trahit los principis de la lei7 deus bueus, n’èi pas cometut nat faus testimoniatge, n’èi pas portat tòrt au país en estant ministre, e non solament n’èi pas jamei hèit lo mau, mes enqüèra que hèi lo ben aus qui’m hèn lo mau tanben.

Autanlèu com la mair e m’avó veterat, òmis maishants que’m pairèn de la soa lèit. Diu que creè l’èrba, lhèu, solament entaus bueus, e non entaus òmis, e l’èrba tanben que la nse panan. E nosautes, ja sian tandes trucs, que tiram las carretas entaus òmis, que lauram entad eths e que’us balham lo pan dab qui e’s neureishen, mes per aquò, arrés ne ns’arreconeish lo merit deus servicis qui hèm a la patria…

E lo dejuèr, mic, aus òmis la fe que’us ditz d’observar tots e sengles11 los dejuèrs, e ne son pas capables d’emplear aquera petita obligacion, au lòc que tots los de la mia espècia e dejuam tota la nosta vita, a comptar deu dia qui’ns tregen la popa de la nosta mair. »

 

Lo bueu que baishè lo cap e com se quauquarren e’u chepicava, que caplhevè, qu’arruflè12 arraujosament e que semblè de’s brombar quauquarren d’important, qui’u hasè sofrir ; puish còp sec que borruglè gaujosament : « Ah, adara qu’ac sèi, e pòt estar aquò ? » ; e que perlonguè las soas pensadas : « Açò, donc : que son fièrs de la lor libertat e deus lors drets de ciutadans. Aquiu dessús que cau que pensi seriosament. ‑ Que pensa, que pensa, mes las causas ne se n’avienen pas. – A qué’n son13 los lors drets aqueths ? Se la polícia e’us ordona de votar, que vòtan, e se n’ei pas qu’aquò nosautes tanben que poderem bramar : “Aaa !” E se ne’us ac ordona pas, ne gausan pas votar ni encuentà’s de politica, com nosautes. Que supòrtan la preson e los patacs, sovent shens aver hèit arren entà s’ac meritar. Nosautes au mensh que borruglam e que mudam la coa, mes eths n’an pas lo coratge civic de har aquò. »

 

En aqueras lo mèste que sortí de l’aubèrja. Qu’èra briac, que trisquejava e qu’avè los uelhs entelats ; que prononciè quauques mots incompreensibles, e que s’arrosseguè tà sus la carreta. « Eh donc, ad aquò qu’a emplegat aqueste fièr descendent deus sèrbes d’autes còps la libertat qui los davancèrs e’u conquesín dab la lor sang. Mes tietz, lo men mèste que beu e que pana, mes a qué an emplegat los autes la libertat aquera ? Ne hèn pas arren sonque vantà’s deu passat e deus merits deus lors pairans, aus quaus n’an pas mei de part que jo. Mes los bueus qu’èm demorats tribalhadors autan valents e utiles com n’estón los nostes pairans. Bueus qu’èm, vertat qu’ei, mes que podem totun estar fièrs deu noste tribalh peniu de uei lo dia e deus nostes merits. »

 

Lo bueu que sospirè pregonament, e qu’aprestè lo còth au jun.



1 apeçon : timon

a rakija : aigardent obtiengut per destillacion de shucs de frut fermentats

2 ahur : allure

3 presat : affecté

7 eslau : slave

b un bueu alemand : despuish 1878, l’Austria-Hongria qu’ocupava la Bòsnia e Hercegovina, ua província dab un hòrt poblament sèrbe.

c Lo Camp deus Mèrlos : Kosovo Polje (« Lo Camp deus Mèrlos) qu’ei ua localitat deu Kosovo. A Kosovo Polje qu’avó lòc en 1389 ua grana batalha enter sèrbes e turcs. Los sèrbes que i patín ua des·hèita qui marquè l’ahonida de la lor independéncia.

d la susmauta contra los turcs : que i avó en realitat duas susmautas, l’ua (1804-1813) qui s’acabè per ua des·hèita deus sèrbes, l’auta (1815-1817) qui desboquè tà l’autonomia de la Serbia.

5 encredent : prétentieux

6 vesin : prochain

7 race, espèce ; la lei deus bueus : la gent bovine

11 tots e sengles : absolument tous, du premier au dernier (formula d’insisténcia)

12 arruflar : renifler

13 A qué’n son ? : Où en sont ?

Connexion