Déc
04

Mètge a Lucsèir, 1937

de Pèir Camelat 1 Revue N° 844 / 2017

 

CAPVATH LA TÈRRA MAIRANA.

LAS CONDICIONS DE LA VITA DENS LAS COMUNAS DE LAS LANAS : LUCSÈIR.


Aqueth tèxte de Pèir de Camelat, hilh de Miquèu de Camelat, qui èra medecin a Lucsèir, que pareishó dens lo n°5 de heurèr de 1940 de la nosta revista Reclams. Miquèu Baris que l’a hicat en grafia classica ; Miquèu Baris e Joan Jaques Fénié que i an hornit nòtas sus la lenga e lo contèxte istoric e economic dens lo quau e’s trobava aqueth vilatge landés deu Haut-Lana, a la fin de las annadas trenta deu sègle XXau. Aqueth article qu’estó en prumèras publicat dens la revista de la « Societé de Borda ». Qu’arremerciam Miquèu Baris e Joan Jaques Fénié per aquera contribucion de las interessantas qui’ns permet de compréner miélher la societat landesa, abans la Segonda Guèrra Mondiau. SJ. 

 

Qu’èm ací a miei camin deu Mont 2 e de Bordèu, dens ua gran parròpia lanusqueta. Balham un còp d’uelh ad arron deu país : un vilatge com los auts, dab quauques vielhs ostaus enqüèra, au miei de la pinèda sense tèrmis ne mesura 3. Tèrra planèra, tèrra sabluda on l’aliòs, lo vielh garròc, qui aperam « labar » 4, ei a quauques pams 5, a dus quauque còp. Dab aquò, maisons esparricadas 6 dens l’estenuda.

Pòcs de 7 comunaus totun. Qu’èran venuts despuish la guèrra de Setanta e los Lucsèirs 8 qui’us crompèn qu’èran cónsols 9 de la comuna 10, o hèra endabans dens los ahars. Atau cinc o sheis proprietaris que’s tròban au cap de quinze cents a dus mila ectaras de pinèdas, de camps, de bròcs, de brana 11, d’aubicha 12 (planta gerbassuda qui’s sembla a las gèrbas 13 de Sent-Jan) – en francés, la « molinie ». Lo bròc fin, qui non floreish qu’en seteme, qu’ei la milonga 14.

Per aqueths terrèrs 15, non i a pas barrèras enter los bens 16. Entram dongas 17 sense aubrir nat flisquet de cleda o de portau 18.

Qu’èm dens lo pradèu 19, qui, sovent, ei au ras de caminau, o tot parièr esbarrit 20, esconut au miei deus pins. Qu’ei un aròu de pradarias e de camps, duas o tres maisons omprejadas de cassos, dab cadua lo son seguici 21 de poralhèras (joquèrs) 22, au cap deus arbes, la cujòla deus lapins 23, lo horn, lo putz, lo lenhèr (la busquèra) 24, lo parc de las aulhas, l’èra (l’eriau) 25 on baten lo gran.

La maison, s’ei a l’anciana, que voi díser s’a enqüèra la façada dab l’embanc 26, qu’ei ua bastissa de quadres de bòis garnits de tèrra roja, crobida 27 de teulas, e sonque un devath sense nat solèr 28.

Au ras, qu’avem lo casau plantat de caulets, de monjons (tecons) 29, de havas (havas gròssas) 30, de mongetas (havas) 31, de naps, de porrets (pòrradas) 32.

E per aquiu, dab los pins, quauques olms 33 e vèrns, au cant de las aigas dromilhosas : la Petita Lèira e lo Nauc 34 (qui’s geta dens la Lèira, e ei aperat sus las cartas Gave de Calen) que devaran tot docinas 35, sense brius, anant juntar la Grana Lèira, qui passa a Sabres ; que’s hican amassa au derà de Pissòs 36, e que se’n dan 37 au borg d’Arcaishon 38. Lucsèir qu’ei a 65 mètres au dessús deu nivèu de la mar, qui broneish 39 a 65 quilomètres.

Lo país, dens la soa rauba negra deu huelhumi 40 deus pins, agradada a la sason per ua tasca de bròc roge 41, que pareish d’aviada hèra triste. Qu’a totun lo son charmatòri. Qu’ei en mai qui atenh las soas colors mei plasentas. La gèrba deus prats qu’ei d’un verd trende 42, los blats 43 enqüèra d’un gris verdós, plan drets e canerats 44 suus sons socs 45. Los pleishs que son afeitats, mirgalhats de flors jaunas e arròsas, devath deu pavilhon immense de la pinèda, on passa la lutz per esclaridas. Per bèth temps, un sorelh-coc, devarant entermiei deus arbes entà s’ahonir 46 dens la mar, qu’ei ua vista meravilhosa.

Per aqueths espacis, l’òmi qu’es riale 47, lo bestiar que i pareish pòc, e non se i enten, a còps, que la truca 48 de l’aulhada 49, lo gorguèir 50 de quauques ausèths : pinçans, parrats 51, tortas, cotolius 52, quasi nada piga 53, ara corbaishs (cròcs) 54 a vòls, etc… e, autanplan, en abriu, lo coc-coc 55 deu cocut que hè saber de qu’ei tornat.

Mes n’ei pas deu charmatòri de la Lana qui voi parlar, meilèu, en dise’v un drin çò qui èi podut apréner sus las soas tèrras, los sons fruts 56, sus l’anar deu monde qui i viu.

Coma i arribavi qu’a dètz ans 57, qu’èri estonat de véder quin lo lanusquet non cercava briga a deviéner proprietari, au contra de çò qui hèm per noste, dens las montanhas lavadanesas 58 on pagaram tres o quate còps la valor d’un cornèr de tèrra, camp, bòsc, prat o matarra 59, tà’u poder hornir au ben deus ancèstres 60.

Ací non. Lo metaièr 61 qu’ei sense envejas 62 de crompar, per’mor sap que jamei n’amassarà los escuts necessaris a l’aquesida 63 d’un gran ben. Lo petit paisan, lo qui n’a que quaranta o cinquanta ectaras (çò qui seré un bèth endret 64 a noste e com n’i a lhèu nat), non poderé trobar de qué har víver la soa coada. Tròp prauba qu’ei la tèrra, e atau, la gran proprietat qu’ei ua necessitat dens aqueste parçan de França com en d’autas contradas d’Espanha, de Sicila, de Polonha. Qu’ei tan segur que, a bèths còps, au cap de duas o tres generacions d’estauvi 65 e de tribalh, uns petits paisans 66 que devienen miegèrs 67, e pòden logar a tres o quate metaièrs, e ben, per aquò, jà que 68 son lèu sarrats dens los revenguts 69, e que’n coneishi qui, se’s podón botar dens las annadas de l’abonda de 1925 a 1929 quauques dinèrs a l’estujòu 70, èran cueits de deutas 71 abans la guèrra 72. Que debèn somas aus lors metaièrs.

Lo metaièr, d’aulhors, qu’a ua pausicion de las seguras se vòu tribalhar.

Qu’ei lotjat. Lo proprietari que’u paga los impòsts, que’u balha las mulas ateladas, los utís tad espleitar lo ben. Que’u crompa quan cau los zincs e los topins 73 qui serveishen a cuélher la gema au pè de cada pin (La gema, com saben, qu’ei l’arrosia qui goteja 74 deus pins dont talhan la crosta, e dab laquau e hèn essenças 75). Lo mèste que’s carga tanben de las reparacions a las bastissas, que crompa medish las aulhas deu tropèth.

Lo metaièr que tira tad eth la mieitat de la recòrta 76 de la gema, duas partidas sus tres de la milhada 77, la recòrta sancèra deu hen, de las mongetas, de la poralha qui’s neureish a despart, lhèu de quauques capons 78, o d’ua vielha aulha (ua rica) 79, dont harà present au proprietari per cap d’an 80.

L’aulhèr, dens la soa vita-vitanta, que’s meritaré ad eth solet un estudi. Qu’ei tostemps estacat au ben deu metaièr, e que’s tròba èster d’ordenari, o l’onco 81, o lo vielh pair, o l’un deus hilhs de la familha. Qu’a drets a despart. Que tòca de mei ua dèsma 82 sus lo blat, tant d’anhèths, tant d’aulhas sus lo son tropèth qui ei de cent a cent-vint caps.

Com obligacions en mei deu tribalh deu pin, lo metaièr que deu curar los varats (las barradas) 83, copar (talhar) lo bruc 84, mes que n’ei pagat au mètre e a la jornada. Medish, s’empronta au mèste entà crompà’s au son compte duas o tres bretonas tà la leit, que serà a 3 o 4 %, e qu’ei riale se daré 85 per aquò en suberpés 86 au mèste quauqua badina 87 de lèit.

Aquiu que son quauquas lutz sus la manòbra deu metaièr lanusquet, e quin ei ligat dab lo son proprietari. Devisem ara, se voletz, de la màger plantanha de la Lana : lo pin.

Que’u semian com lo milhòc, dens ua tèrra laurada. Mes n’ei pas dens ua sason qui portarà frut. Lo capitau hicat sus un pin qu’a besonh de sishanta ans tà èster tornat de recrubar, e abans trenta, la generacion ordenari de l’òmi, non balha nat revengut, au contra, qu’ei ua carga. E qu’avem parlat que i son cada an las imposicions, l’esclarida deus bòscs e la curada deus varats.

Deu pin de vint ans, que pòden totun hà’n potèus de mina, que’n vénen tà fornir las papetarias. A trenta ans, qu’a un mètre de torn, e que’u començan a gemar.

Qu’ei cada an, a la fin de genèr, qui’u porgan 88. Porgar un pin, que vòu díser har sautar la pela de l’arbe sense tocar lo bòis. Puish que pausan lo tròç de zinc au pè de l’echascla 89, e que’n devara lo shuc entau topin. Picar 90 un pin, qu’ei har ua talhada. La talhada (la pica), qui’s hè tots los cinc o sheis dias dab lo hapchòt 91 qu’ei nomentada la cara. D’an en an, e de baish en haut, que talhan lo pin. L’amassa qu’ei la cuelhuda de la gema qui ei aus topins. Que se’n hèn sheis, d’abriu a seteme, ua cada mes 92. Despuish, l’arbe non da mei la soa saba dinc a l’auta prima 93.

Aquiu, qu’ei dab lo tribalh deu pin, l’òbra principau, mes que i son tanben quauques camps de blat e de milhòc. A bèths còps, que i hèn milh, milhada, e milh-moron (paradiat) 94.

Que cotivan dab utís dont n’èi jamei podut saber lo nom. Quin se disen : l’aret 95, la cotria 96, lo mercadèr 97 ? Tostemps que m’an rebatut lo nom francés, per’mor que l’òmi de la tèrra qu’a paur d’èster credut ignorent e mendre 98. Non vòu que los mossurs se trufen d’eth, tanben que’us parla tostemps en Francés. A un mossur qui, per cas, devisarà per amistat en gascon, non mancarà de respóner d’aviada en lenga de París. 

Mes tornem-nse’n de cap au pin. Qu’ei de tribalh pro aisit entà l’òmi. Que s’ei venut 99 quan en quan de 1919 a 1928 per’mor que caló hicar ordis a las menas e tornar bastir las ciutats deu Nòrd, rueinadas per la guèrra. La riquessa, còp sec, qu’entrava aus larèrs 100 deus metaièrs. Familhas que i a que’s ganhavan, sonque dab la gema, de trenta a quaranta mila liuras. E se’n guardèn nat sòu ? Probable quauques uns, e que se’n servivan tà cambià’s 101 las vielhas casas de bòis e de tèrra en maisons navas a pèira e caucia, e ciment, mes hèras, quasi tots, que s’ac despenón atau, sense saber quin. Non, de segur, en viatges e passeis, ne guaire tà escoliar los hilhòts, ne tanpòc 102 en baishs de seda e vestissis cossuts 103, jòias de prètz o mòbles, mes sense guaire ac saber, credèn que la ploja d’aur que duraré, e s’ac an barrejat 104. D’aulhors, lo sorelh que cauha en Lanas, e que’s maca 105 dab vin, e la bona vita n’a jamei desplasut ne en plana ne en montanha.

Mes qu’èram lèu a las tornas 106. La gema, qui való per barrica de 340 litres de cap a mila e dotze cents liuras en 1926, qu’ei caduda a dus cents en 1933, e tà poder i víver que’s venè lo doble, quate o cinc cents liuras. En 1936, qu’a seguit lo cors de quate cents e qu’a meilèu pujat despuish. Jamei totun los gemèrs non s’èran planguts 107 com bitara 108. Aquerò per’mor que’s senteishen de la susmauta qui bota en lutas lo proprietari, lo metaièr e los vailets. Los metaièrs, com los obrèrs, que vòlen ara èster pagats deu mendre tribalh, e a tant l’òra, medish quan non hèn arren. Qu’envejan lo sòrt deus emplegats e deus fonccionaris de l’Estat.

En seguidas de la mala venda, e deu pòc d’assegurança deus prètz de la gema e deus bòis, qu’avom quauques destrobles, sustot per’mor que los gemèrs qu’escotavan los hòra-vienguts 109 qui viven de la politica.

Totun la tèrra qu’ei aquiu, e que sobran 110 pro de monde de la muda. Dens las mei praubas annadas, que podoren gahà’s a d’autes tribalhs, e d’abòrd amassar de plan la gema, puish dà’s a cotivar mei de milhada, eishartigar 111 bèths tròçs de lana e har neurissatge de cavau 112. Gràcias aquerò a la grana espandida de tèrras vacantas, e de l’aisida qui balhè, per’mor qu’ei sabluda.

Mes naní. Com mespresavan aquera manòbra navèra, e la deishavan en tot temps a las hemnas, qu’an volut córrer jornadas de 18 e de 20 liuras, e a bèths còps de 10, per’mor que non i èran estacats que sheis òras per dia, e hòra de casa qu’avèn léser de pintorreiar 113 dens los estanguets, e descutir entà o contra lo Govèrn. Hèras, maucontents, que’s logavan, que miserejavan 114 en anant d’un corrau 115 a nh’aut, e capvath las vilas.

Totun que i a manièra, tà ua familha, de s’ac virar 116. Non s’i moreishen pas de hami ; que i a de qué tà tots. Au desvelh que prenen lo cafè ; a las ueit òras lo torrin a l’alh e lo mosset tant qui’n vòlen (qu’apèran atau tròçs de saucissa, de trip, talhucs de carn de pòrc) ; de mieidia a duas òras, ua sopa come a las ueit, e de mei rostit o polet en sauça, jamei legumatge ; a quate òras lo vresperon dab pan e mosset, o ueus, o auta causa, e parièr tà sopar, mes no’s botan a taula qu’a mieidia, e, quan serà lo ser, cadun que’s serveish de çò qui vòu en tornant deu tribalh.

L’anar d’ua maison lanusqueta n’ei pas parièr a çò qui coneishem en montanha. La gojata que s’i marida hèra joena, dens los quinze o setze ans.

Lo dia deu maridatge, los nòvis que van tau cemitèri portar flors sus la tomba deus ajòus au segrat 117.

La hemna que voseja 118 lo marit. Que’s lhèva la prumèra dens la maison, que prepara l’esdejoar, qu’arpasta las vacas, sola, que harà lo tribalh deus camps (lo laurar e lo semiar que son totun òbras de l’òmi). Mes la hemna, en temps ordenari que deu arrasclar 119, escostar 120 (har devarar la tèrra suu soc). Era que parteish taus pins dab lo son òmi. S’a un nèn (un còishe) que’u deisha a casa a la mairbona, e atau lo mainat non popa que quan s’escad, maitin e ser, e lèit escauhada.

Lo ser, la mólher 121 que hè lo sopar totun que 122 lo mèste lei lo jornau.

Lo metaièr, suban 123 çò qui n’avèm dejà dit, com viu sus ua tèrra qui n’ei pas soa e n’a guaire ad eth briga de cabau 124, non hè nat eretèr. D’aulhors, tà qué ? Los vaduts metaièrs, metaièrs que’s moreishen. E i a que dens las annadas d’abonda e’s ganhan bèth capitau, que diseràn tostemps : « Nosauts, los praubes. »

Quan los pairs non pòden mei, los joens que’s partatjan çò que i a. E jà cau hornir qu’ací, com drin pertot, los vielhs que son lèu ua carga, que van d’un hilh a nh’aute, o qu’acaban a l’espitau.

Los hilhs, vaduts gojats o gojatas, que’s maridaràn dens l’endret, a Lucsèir, o a Calen qui n’ei qu’un bordalat, mes tà préner parion 125, n’aniràn jamei tà Labrit.

Los qui non vòlen està’s a casa 126, que parteishen manòbras, emplegats de camin de hèr, e d’aquiu tà Bordèu e tà París 127.

Pòcs de mainats, uei lo dia, un, dus, e goastats de mei en mei, que v’ac prometi 128, tanben la populacion que baisha.

Per ací, l’òmi de la tèrra que viu sense mèrcas de religion.

Jamei n’anirà tà missa, quan seré per Nadau e per Pascas, e que i son pòcas las hemnas. A la missa cantada, non ns’i escadem, coma òmis, que los dus metges e quauques vesins retractats (qui non son vaduts a Lucsèir). Si, qu’i seràn en horrèra tau dia deus Arrams 129 e tà Sent Jan on i deu aver l’idea de rénder aunor aus arbes. Despuish la guèrra, que son tanben numerós tau hestau de l’Armistici.

Tots los dias que son obrèrs 130, lo dimenge tot parièr, qu’aniràn laurar o picar los pins.

Tà qué serveish dongas lo caperan de la parròpia ? Que batia, que hè har la prumèra comunion, que marida e qu’entèrra. E totun lo monde non son sense credénças. Qu’an fe en tres causas : dens la politica representada peu deputat, dens la mutualitat 131 e las asseguranças, e tanben dens las broishas 132

Lo deputat Bouyssou 133, qui dinc a la fin e hó 134 l’òmi en vista, la providença de la Lana negra 135, qu’a recebut un culte dont los simbèus èran las letras qui mandava aus sons electors. Quau ei lo lanusquet qui non n’avè quauquas uas a mòda de relicas dens lo son fausset 136 ?

Sus quate cents òmis, que n’i a mei de la mieitat qui’s hican dens las mutualas de tota lei. Asseguranças contra las malaudias, las racas 137. Qu’i botan lo bestiar, mulas, vacas, pòrcs, e que volerén èster assegurats sus la vita deu monde, se aquestas n’èran per tròp costivas 138.

Mes, per dessús tot, qu’an la fe cavilhada dens las vertuts deu sorcierumi. Cada bordalat 139 qu’a la soa broisha, e qu’ei reconeguda per tau. Per’mor d’era, dens ua possada de malaudèr, que cercaràn dens las cosnas 140 de pluma, e tà guarir, que las haràn bruslar.

Broishas de mestièr que n’i a ençà e enlà dinc a Bordèu, e que ganhan mei de dinèrs que los qui pòden amuishar los pergams 141 de la Facultat.

Quan un mètge n’arriba pas a guarir un mau tilhós, qu’apèran lo sorcièr 142.

L’aute an 143, qu’aví ua gojata marfandida de las ideas 144 mei que d’arren 145, e cada dia, corsirant 146 per casa soa, que la pregavi de’s lhevar, de tornà’s d’aviar au tribalh. Un darrèr còp, que i anèi tà’u díser : « Lhevatz-ve, jo no’v suenharèi mei ». Temps que passèn, e setmanas. Un dia, be la vedi arridenta suu lindau de la soa pòrta. « Que soi guarida ! » ci’m hè. E qu’apreni banlèu qu’un broish que l’avè passejada en auto, tota ua jornada, tà esclari’u lo cervèth, e lo ser, que l’avè hèit ponar 147 cinc cents liuras.

Au ras de la broisharia, la religion que hè mesclanha dab un sarròt de costumas.

Que i son la benediccion peu caperan de la crampa deus nòvis, lo dia de l’esposaliça 148, tot parièr de las bòrdas qui’s vienen de bastir, deu tropèth d’aulhas l’annada on i a mortalèra 149, de la recòrta deus camps. Aquerò que’s compren, mes çò qui m’estona drin, qu’ei a còps la benediccion de la sot deus pòrcs.

Quauques caperans (pas hèras) que’s prèstan a esconjurar malauts deu cap 150 qui pateishen 151 de racas longainèras.

Auta causa. Tà guardar los pòrcs de la malaudia, que’us estacaràn ua medalha au còth (non sèi de quau sent), e s’an un camp minjat per las arèsas 152, que haràn viéner lo caperan tà las caçar dab l’isòp 153 e l’aiga benedita.

Los remedis deus ancians guaridors, desbrombats en Hauta-Bigòrra, qu’an ací gran vita. Sus ua plaga, que v’esteneràn hemsa de pòrc trempada dens l’aiga de vita e, sus un mau dolent 154, un tròç de bòis de campet, lo « sainbois » 155, tà tirà’n las umors.

Sus aqueth subjècte, que’n poderén devisar hòrt, mes tà plan har que caleré èster vadut dens lo país. A l’òmi estrangèr, sustot se passa per instruit, n’ei pas aisit d’endevinar tostemps la pensada ne las credenças deu gemèr, de l’aulhèr lanusquet.

Qu’ei estonant qu’aquestes non lo parlan jamei deus lors ancians. Acerà capsús, en montanha, be n’i a enqüèra deus qui vòlen mantiéner çò que los ajòus an mantiengut : un ben, ua amistat de familha, de vesiatge. Be devisan sovent d’un tau o d’ua tau, be tornan mentàver las paraulas, los ensenhaments d’un desparescut ! Qu’ei riale que dens ua maison lanusqueta e tornen reborir 156 las tradicions deus pairbons. Que n’ei com se non avossen nat passat familiau.

E totun, aqueth pòple valent, escarabelhat, aniu, qu’auré de qué mantiene’s e pujar 157. S’escotèsse 158 mensh los desgansolats 159 profètes de l’aviéner, los trucataulèrs 160 qui predican en amassadas politicas 161, suus jornaus 162 o dens las brumas agras deus estanguets 163

Las causas que poderén virar en un còp, gràcias a l’ajuda deus proprietaris. Per’mor de la lor largança 164, deu lor saber-har, d’ua educacion de la vita, apresa de pair en hilh, que deverén emparaular 165 dab la representacion au Palais-Borbon tà que l’obrassa 166 deu gemèr e de la soa codarilha 167 e hosse 168 tostemps pro pagada.

Un còp la boca prevedida, qu’esperarem hèra d’ua accion seguida deus Gavidaires espirituaus deu Pòple. L’union deu caperan, deu regent, deu metge e deu gran proprietari 169 qu’ei la clau de la reviscolada deu monde d’aquestas campanhas.

Ad eths de plomar 170 òbras d’assisténcia, ligamis tà la joventut com los espòrts, societats d’art cantaire 171, d’art dramatic, medish passeis e devertissenças 172.

E mei que mei, çò que guaire arrés 173 ne vòu har : ensenhar au lanusquet la soa istòria, dise’u qui èran Vincens de Pau, Bordà e Lavigeria, hà’u parlar la soa lenga, amuishà’u las òbras d’un Isidòr Salas 174, d’un Cesari Daugèr 175. Mes quan me n’avisi, e ara jà me n’èi a excusar, que cadi en plen dens lo prètzhèit grandós deu Felibrige. 176

 

 

 

NOTES

 

1. Tresau enfant de l’escrivan gascon Michel Camelat o Miquèu de Camelat (Arrens en Lavedan, 1871- Tarba, 1962), autor de Belina, l’un deus fondators de l’Escòla Gaston Febus, branca gascona deu Felibrige. Lo Pèir-Miquèu Camelat èra vadut a Arrens lo 1èr d’aost de 1901, jorn de la Sent-Pè-de-las-Cadènas (jorn on es datada Morta e viva, auta òbra màger deu son pair). Pèir Camelat que s’estableish mètge a Lucsèir (canton de Sòra, nòrd deu despartament de las Lanas) en 1928. Qu’i es mort lo 27 de julhet 1943, gahat per ua septicemia contractada en suenhant presonèrs de las tropas coloniaus detenguts dens lo vilatge. Originari deu Lavedan, que hè sovent allusion a la soas montanhas nadaus dens aqueth tèxte.

2. Lo Mont qu’es la prefectura de las Lanas. En francés que disen Mont-de-Marsan.

3. Sense tèrmis ne mesura : shens termièra (frontière en francés) ni mesura.

4. L’aliòs, lo vielh garròc qui aperam « labar ». L’aliòs qu’es l’arròca deus sables rossàs de las Lanas, aperada a bèths còps lapar o laparèu. Concentracion de hèr, qu’es totun diferenta de la garluisha, aperada tanben pèiragrith o pèira nhòga, qui serviva tà bastir, qui èra emplegada com soca a las colanas deus ostaus e qui alimentèt tanben las hargas landésas (Pontens, Heusar [Uza], Ishós, Brocars o Pissòs), sustot au sègle XIXau.

Lo mot lapar, correntament emplegat dens la Gran Lana, balha microtoponimes e noms de familha (exemple : Lapassouze, « lapassosa »). « tuhe ».

5. Pam. Mesura de longor ; distança entre lo cap deu dit poç e lo deu dit menin (haut o baish 22,2 cm). Aqueth mòt que’s tròba dens l’expression « un pam de nas » (un pied de nez).

6. Esparricadas. Sinonime d’esparriscladas, esbarriscladas, escampilhadas, esbarrejadas  (éparpillées).

7. Pòcs de. Sinonime de pauc de, chic de, drin de… (peu de).

8. Los Lucsèirs. Estatjants deu vilatge de Lucsèir. En gascon, designan en generau los abitants d’ua comuna en disent « Los de… » o tot simplament « los Pissòs… los Mostèirs… los Labrits » Totun, disen los Sabròts, los Sorets…

9. Cónsols. Deu latin consul, lo mòt que designa los capulats, es a díser lo maire e los conselhèrs de la comuna.

10. Allusion a la lei de 1857 qui, per hicar en valor las Lanas de Gasconha dens ua grana operacion de colonizacion, hadó obligacion per las municipalitats de semiar pins sus las lanas comunaus (peguilhèirs, padoens) o de las véner. Pro de capulats e autes rics proprietaris ne profitèn entà agrandir las soas proprietats… Originari de Saunhac-e-lo-Muret, lo Jean-Baptiste Lescarret, avocat a Bordèu, qu’ensajè de combàter aqueras iniciativas. Que publiquè en 1858 un roman « rustic » titolat « Le Dernier Pasteur des Landes, essai sur la forestation des Landes de Gascogne » [réeditat per Cairn en ١٩٩٩ dab ua presentacion de J.-P. Lescarret e de J. Tucoo-Chala] on desirava que los petits paisans participèssin au partatge de la còca. En de balas ! Egau, que prenèva un chic lo contrepè deu « Maître Pierre » d’Edmond About (١٨٥٧), roman de propaganda a la glòria deu Chambrelent…

11. De bròcs e de branas. « Los bròcs » : totas las plantas qui pican, qui chacan : bròc blanc o espina blanca (aubépine) ; bròc negue, aperat tanben escana-craba (prunellier sauvage) ; bròc roge (?) ; bròc fin, qui floreish sonque en seteme e qui apèran tanben la toja o la milonga. La brana qu’es ua varietat de bruc (nom scientific : Erica scoparia) qui serviva a har barejas o escobas, cledas e …palomèras.

12. L’aubicha (o auguicha) qu’es de restacar au mot augar, l’un deus nombrós noms utilizats hens las Lanas de Gasconha entà designar los marèscs (braus, lagúas, lagúats…). L’aubicha (nom scientific : Molinia caerulea ; molinie en francés) qu’es l’èrba deus braus e de las lagúas e que trenca com un rasader quan es joena, a la prima ; seca a la fin de l’estiu, qu’èra amassada d’auts còps tà servir de sostre tau bestiar. 

13. Gèrbas / gerbassudas. Deformacion deu mòt èrbas e de l’adjectiu qui ne vien.

14. La milonga. Cf. nòta n° 11.

15. Terrèrs. Tèrras planèras, espacis de tèrra.

16. Los bens. Las proprietats.

17. Dongas. Hicat ací en plaça de donc, adonc.

18. Nat flisquet de cleda o de portau. Nat clisquet de cledat o de portau (aucun loquet de claie ou de portail).

19. Lo pradèu. Qu’èra, a bisa e a capsús de las Lanas, l’espaci erbassut, a l’èrba arrasa, on e’s trobava l’ostau e las dependéncias : porèr, bòrda, establa, horn, putz, sot, poralhèras, mes tanben quauques frutèrs, e omprejat per grans casses. Que disen tanben lo corrau, lo casalar, l’eriau, lo plèr (

20. Esbarrit. Perdut, esconut (perdu, caché).

21. Seguici : procession. Las dependéncias èran nombrosas ad arron d’un ostau, e qu’èra com un seguici de barracs, barracas, barraquets, bòrdas, granjas, henhèiras…

22. De las annadas 1970 enlà, quan lo Parc naturau regionau de las Lanas de Gasconha estó creat dens la Gran Lana, lo poralhèr (< gascon pora, sinonim de garia < latin gallina) que vad lo logo de la navèra institucion. Qu’es inspirat per la gravadura sus la pòst d’ua supèrba maison deu borg de Lucsèir. La pora e la vop (l’arrenard) d’aquera modèrna icòna representan, en transparéncia, lo joquèr tradicionau (en francés, « juchoir »). Las poralhèras que son las barracas on damorava la poralha. Lo joquèr qu’es lo gran arbe, on las poras, lo hasan, los polòis e las pintradas van (o anavan…) s’aporar per la nueit tà estar a l’empara deus arrenards.

23. La cujòla deus lapins. Caujòla (petite cage o clapier) on son embarrtas los lapins o conilhs.

24. Lo lenhèr (la busquèra). Endret on e’s sarra lo bòi, la lenha, las busquetas, las escalhas tà’s cauhar.

25. L’èra o l’eriau. Sus un pradèu, endret leugèrament clotut on baten lo gran (blat, hroment, milhada, shivada, havas).

26. Embanc o emban. Dens los ostaus landés tradicionaus qu’es l’abans-teit, virat de cap a capsús (est), shens solèr e shens taulat, qui serv d’entrada tà s’acessar, abans la pèça grana. Que’s pòt tanben escríver emban. 

27. Crobida. Metatèsi utilizada en plaça de cobrida (participe passat deu vèrbe cobrir).

28. Solèr. Pèça devath lo tèit, dab un taulat de bòis, on entrepausan lo gran (blat, hroment) mes tanben las patatas, las pomas, los esquilhòts… Dens d’auts parçans landés, que disen graèr ( lengadocian granièr).

29. Los monjons (los tecons). En francés, « les haricots beurre ». Qu’èra deu temps quan los « haricots verts » ne’s hasèn pas enqüèra dens las Lanas…

30. Las havas gròssas. Atau qu’aperavan « les fèves » d’auts còps.

31. Las mongetas (las havas). En francés, « les haricots » (prononciar : « las haoues »).

32. Porrets o porradas  o pòrs : En francés, « poireaux ».

33. Los olms (o los oms) < latin ulmus. Aqueth arbe, gahat sovent, uei, per la malaudia de la grafiosa, se hè rare dens las Lanas. Un bòsc plantat d’olms es un omerar.

34. Lo Nauc. Afluent de la Petita Lèira, aperat tanben lo Gave de Calen, pr’amor qu’a la hont dens aqueth vilatjòt, a bisa de Lucsèir. Tipic deus Pirenèus, gave sembla estar utilizat per P. Camelat en plaça d’ arriu.

35. Tot docinas. Tot doç, tot doçament.

36. Au derà de Pissòs: mei luenh que Pissòs ; precisament au Horc d’Èira, a Mostèirs (Moustey).

37. Que se’n dan. Que se’n van de cap a. Idiomatisme hargat dab lo vèrbe dar < latin dare (donar, balhar).

38. Au borg d’Arcaishon. Petita error geografica ! L’Èira que s’acaba a la Laca d’Arcaishon per un deltà (comuna deu Teish, Gironda). De creacion recenta (1857), la comuna d’Arcaishon que’s tròba a un detzenat de quilomètres deu deltà.

39. Bronir : bronzinar, brusir, brusejar (bruire, vibrer, bourdonner).

40. Lo huelhumi deus pins. Nom collectiu per designar l’ensems deu huelhatge d’un arbe, medish s’a agulhas com los pins, e non pas huelhas.

41. Lo bròc roge. Ne sabem pas quina es exactament aquera planta. Ne pòt pas estar l’agrèu (houx) qui serviva a har lo vesc (la glu > visqueux en francés). Benlèu qu’es lo faus agreu, aperat tanben escanaclocas, o gringon en Sud-Gironda (le fragon). 

42. Trende. Metatèsi en plaça de « tendre ». Que podèn díser meilèu tenhèr.

43. Lo blat. Avisatz-ve, en gascon, qu’es un faus amic ! Que vòu díser lo segle o segal en lengadocian (< Segalar, país deu segle, en Roèrgue). Ne pas con·hóner dab lo hroment o froment (blé en francés actuau).

44. Canerat. Qui hè canèths o canèrs, petits tudèths (canèla en lengadocian), com la palha de las cerealas e de las graminèas.

45. Los socs. D’auts còps, ne semiavan pas a plat. Que hasèn socs (billons) e calas o caulas (creux des sillons).

46. S’ahonir. S’en·honsar (s’enfoncer).

47. Riale : reale (rare).

48. La truca. Ua sòrta o ua traca d’esquira de bòis sec, qui portavan d’auts còps las vacas e las aulhas.

49. L’aulhada. Lo tropèth (o lo ligòt) d’aulhas.

50. Lo gorgueir qu’es lo corococó, lo brut de rotlada qui hèn los ausèths quan cantan.

51. Los parrats (o parracs) : en franchiman, « les moineaux ».

52. Lo cotoliu. En francés « alouette huppée » o « alouette lulu ». Que viu au ras de las maisons e de las bòrdas.

53. Las pigas. Ausèths, aperats tanben agaças », qui van tostemps per dus.

54. Lo corbaishs (cròc). Aqueth ausèth que pòrta malaur, ce disen… Que pòden tanben díser «  la cròca » o « l’agraula ». Mes aqueth mòt que designa meilèu la corbaishina negra (corneille noire). Que’s cau raperar ad aqueth perpaus de çò qui e’us hasèn díser : « On vas, on vas, on vas ? Entà la lana, entà la lana, entà la lana ! Qué har, qué har, qué har ? Minjar crapauts, minjar crapauts, minjar crapauts ! Son bons, son bons, son bons ? Com lard, com lard, com lard ! »

55. Lo coc-coc : lo crit deu cocut.

56. La tèrra e los sons fruts : la tèrra e çò qui produseish.

57. Lo Pèir Camelat qu’es arribat a Lucsèir en 1927.

58. Las montanhas lavedanesas. Las montanhas deu Lavedan que començan a Lorda, dens los Pirenèus Hauts. Lo Miquèu de Camelat, lo pair deu Pèir, qu’èra d’aquiu, d’Arrens exactament. Los estatjants d’aqueth parçan qu’èran chafrats « eths Bandolèrs ».

59. Ua matarra : un endret plantat d’aulanèrs (noisetiers o coudriers) d’on vien lo nom de la vila de Lavelanet (region deu Plantaurel en Arièja, o meilèu Comtat de Foish).

60. Hornir au ben deus ancèstres. Har vàder mei gran (agrandir la propriété, le bien des ancêtres). Lo mòt « ancèstres » qu’es un gallicisme, e que valeré miélher díser « los ajòus ».

61. Lo mòt « metaièr » qu’es un gallicisme en plaça de meitadièr ou meitadèir (format suu mot meitat, pr’amor a l’origina que balhavan la meitat deus revenguts de la tèrra aus proprietaris). Lo gascon que coneish tanben los mots bordilèir o bordilhèir (« qui avalora ua bòrda »), hasendèr (« qui pren ua tèrra  tà la har vàler»), de raproishar deu portugués « fazendero » e « fazenda », e tanben de l’espanhòu « hacienda ». Sus las condicions de vita deus « metaièrs-gemèirs », véder : Lucas Beyer (Lotte), Le paysan de la forêt dans les Landes de Gascogne (Der Waldbauer in den Landes der Gascogne), arrevirat de l’aleman per Monique Gouyou, presentacion de Jean Tucoo-Chala e de Bénédicte Boyrie-Fénié per la partida linguistica e fonetica, Cairn, 2007.

62. Estar sense envejas que vòu díser « estar shens envejas », « ne pas aver enveja ».

63. L’aquesida : l’aquisicion, la crompa.

64. Un bèth endret : ua bèra proprietat.

65. L’estauvi : çò qui an esparenhat. Que diserén en francés « l’épargne ».

66. Uns petits paisans : d’aubuns (« certains ») petits paisans.

67. Miegèr : miejancèr, mejan (moyen).

68. Jà que. Aquera expression que vòu díser « enqüèra que », « a maugrat que », « badonc que », ce’s dit lo Pèir Morà dens lo son Diccionari tot en gascon de 30000 mòts (Editions des Régionalismes, 2011).

69. Sarrats dens los revenguts : qui coneishen ua restriccion dens los revenguts. 

70. A l’estujòu : que vòu díser « de costat, aquí d’on estujan » (dans la cachette).

71. Cueits de deutas : que correspon en francés a « criblé de dettes ».

72. Véder ad aqueth perpaus : Larroquette (Albert), Les Landes de Gascogne et la forêt landaise, edicions Jean-Lacoste Mont-de-Marsan, 1935.

73. Los zincs e los topins. Qu’èran los zincs qui permetèn a la gema d’anar, de long de la cara, la plaga hèita sus la cama deu pin, dens los « topins », o meilèu dens çò qui aperavan dens las Lanas « los cuchòts », aqueths topins d’argèla cueita, inventats preu Pèir Hugues dens la soa fabrica, o teulèra, de Tarnòs. Qu’aperavan la purmèra cara d’un pin un avion (pr’amor qu’aviavan, que començavan atau la recòrta de la gema). 

74. Gotejar : pishar chòt e chòt (couler goutte à goutte).

75. A Lucsèir com dens pro d’auts vilatges deus pinhadars que i avè olièiras on distillavan la gema, per exemple lo talhèr Vidal, longtemps utilizat per lo Parc Naturau Regionau de las Lanas de Gasconha com lòc de memòria deu « torisme industriau ». Un chic a l’abandon dens las annadas 2010, mes un projècte de reabilitacion qu’es estat anonciat en 2016.

76. La recòrta de la gema qu’es la cuelhuda de la gema, l’amassa com disèn tanben. Lo gemèr que passava un còp per mes, dab lo carriòt gemèr (brouette spécifique), la quarta, un vaishèth de bòis qui tienè haut o baish 12 litres e miei, e lo palòt (la petita pala qui sèrv a curar, netejar, los cuchòts). La gema qu’èra vueitada après dens lo barque, un bacin de ciment on èra entrepausada en aténder que la vienossin cercar dab la carreta e las mulas tà la portar dens barricas a l’usina de distillacion.

77. Milhada. Cereala adara abandonada a nòste (millet o petit mil). Que hèn viéner enqüèra uei un chic de milh o de milhòca (sorgho) tau bestiar. Mes, quasiment pertot dens las Lanas, qu’an deishat aquera cultura au profieit deu milhoc (maïs). Que’n hasèn d’auts còps ua pasta salada dab aiga borenta, aperada cruishada o escauton. Que la minjavan a mòda de pan, e qu’apèran enqüèra aquò la « pollenta » en Italia.

78 - Los capons : hasalhòts crestats qui engreishan pendent au mensh 140 jorns. Qu’an ua carn hèra prisada au moment de Nadau pr’amor qu’es tenhèra e abondosa shens estar graishuda.

79. Ua rica : ua vielha aulha. Sinonime : ua chòca.

80. Cap d’an qu’es lo purmèr de l’an. Tradicionaument, aqueth jorn, lo proprietari qu’amassava los mieitadèrs ta’us envitar a dejunar dab la famosa moleta au polòi (omelette au dindon).

81. L’onco. Dens ua familha nombrosa, que’s hasè tostemps aulhèr. Aperat lo menone quan damorava celibatari. 

82. Ua desma < latin decima pars. Prelhevament, haut o baish arbitrari, versat a la Glèisa dinc a la Revolucion (un detzau de part en principi).

83. Curar los varats (las barradas). Corvada deus meitadèrs, medish s’èran pagats tad aquò. « Curar » qu’es vueitar e netejar, pr’amor que cau que l’aiga e s’escorri. Qu’i a ua diferéncia entre lo varat (l’arrolha) e la barrada qui barra lo camp dab la tèrra tirada deu clòt qu’i creish soent un plèish o ua cleda. Sinonime : doga.

84. Talhar lo bruc. Aquí, lo Camelat, com lo Palaí dens la son Dictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes (Edicions deu CNRS), que confond « lo bròc » (plantes épineuses, cf. nòta 11) e « lo bruc » (bruyère). Qu’es ua diferéncia fondamentau, pr’amor que talhavan lo bruc, l’aubicha e la heuguèra dab lo dalhòt tà ne har lo sostre (< latin substratum, « litière ») tau bestiar. En sostrar las establas dab bròcs, las bèstias que serén chacadas ! 

85. Se daré : se balharé (s’il donnerait).

86. En suberpés : en mei (en plus).

87. Badina. Mòt vienut deu Lavadan o deu Coserans ; qu’es un vaishèth de metau tà portar la lèit. Dens las Lanas, que disèn miélher  « un pegar ».

88. Porgar (o esporgar) un pin : enlhevar la crosta shens tocar au bòis.

89. L’echascla (o la chascla). Tròç de bòis enlhevat a la cara deu pin quan lo pican. Sinonimes : gemèla, galip, estèra.

90. Picar : gemar lo pin tà har pishar la gema sus la cara (cf. nòta ٧٣), sus la plaga deu pin atau hèita.

91. Hapchòt. Utís (petita hapcha) utilizat preu gemèr tà gemar lo pin. Qu’estó completat de cap a las annadas 1960 pr’un botelhòt d’acide per activar de secrecion de la gema. Los gemèrs que’n hicavan un o dus pishats sus la cara après l’aver gemada. Qu’aperavan aquò gemar a l’activat. Mes que’s rendón lèu compte qu’aquò e hasè crebar gats-esquiròus e cigalas qui anavan béver aus cuchòts. E que corresponó, de cap a 1970, dab la fin d’aquera activitat qui temptan de tornar lançar en Sud Gironda. Ne cau pas con·hóner lo hapchòt dab lo bridon. Ua auta manèita, l’esbarrasquet, èra utilizat a la fin de la sason tà har càder de la cara la gema assolidada aperada « barràsc ». Aqueths utís qu’èran hargats (batuts sus ua petita harga portativa) e esmoluts (agusats) fin per que piquèssin com rasaders.

92. Ua cada mes. Que pòden citar ad aqueth perpaus lo coplet de la Canta deu gemèr :

« Abriu e mai, bèra sason 

Per la permèra amassa son, 

Pren-te la quarta e lo palòt, 

Cura lo cròt.

Bèth obratge, bèth gemèr,

Pòrta victòria suu pitèr. »

Lo « cròt », qu’èra lo trauc, o lo clòt, qui hasèn au pè deu pin abans l’invencion deu cuchòt tà recuélher la gema. Lo pitèr qu’èra l’escalòt qui apitavan de long deus pins, tà poder har ua cara mei longa e mei hauta.

93. L’auta prima. La prima o primtemps qui seguiva, la prima de l’an d’après.

94. Lo milh-moron (lo paradiat, lo paviat). Auta cereala cotivada preus mieitadèrs (en francés, sarrazin)

95. L’aret. Aper agrari, instrument « primitiu » (en francés, « l’araire »).

96. La cotria. Aut aper agrari, dab un tròç de hèr au cap, tà har caulas, nomentat (en francés, coutre).

97. Traçader. Aper agrari entà har mèrcas suu sòu (traçoir).

98. Mendre que vòu díser «  inferior ».

99. Que s’ei venut que vòu díser que lo prètz avè augmentat e que’s venè mei car.

100. Lo larèr. Un nom qui torna pujar au temps deus Romans… Los dius « Lares » qu’èran los dius protectors de l’ostau. Aqueth mòt que designa enqüèra la chaminèja, l’endret on brusla lo huec.

101. Cambià’s que vòu díser ací « tornà’s amainatjar, adobar ».

102. Tanpòc. Lo mot bigordana tà díser tanpauc.

103. Cossut : qui còsta car, de prètz (pensar au francés cossu).

104. Barrejar : gaspilhar, s’ac clacar tot, dilapidar.

105. Macar : guastar, mascanhar.

106. N’estar a las tornas : que correspon en francés à « en être au retour de bâton ».

107. Plangut. Que poderé estar arremplaçat per planhut < vèrbe plànher < latin plangere.

108. Bitara. Sinonime de adara (a l’òra d’ara, uei, a l’epòca actuau).

109. Los hòra-vienguts : los qui son vienuts (o venguts) de dehòra.

110. Sobrar : n’aver pro de quaucom, n’aver per dessús lo cap.

111. Eishartigar : rénder ua tèrra cotivadera (essarter en francés). La tèrra ganhada tà cotivar s’apèra ua artiga, o un treitin. Aqueths mots balhan hòrt de microtoponimes dens lo parçan.

112. Neurissatge de cavau. E òc ! d’auts còps, tà’s har quauques sòus,  que neurivan cavaus o chivaus  (la femèla qu’es la cavala o la jèga < latin equus). Qu’èran probablament chivaus de remonta.

113. Pintorrejar. Frequentatiu de pintar, es a díser « passar lo son temps a béver ».

114. Miserejar. S’arrosegar la misèra (traîner sa misère).

115. Corrau. Sinonime d’eriau e de pradèu. A bèths còps, que vòu medish díser un sendèr on pistan los auserons.

116. S’ac virar. Har de bons ahars.

117. Lo segrat. La « tèrrra sacrada », lo camp sacrat on s’entèrran los mòrts. Aqueth mòt qu’es estat arremplaçat per « cementèri », e medish com ací preu gallicisme « cemitèri ».

118. Vosejar. Díser « vos », medish entre espós, com e’s hasè d’auts còps dens la Lana e alhors...

119. Arrasclar. Arresterar, serví’s d’ua arrestèra o d’un arrestèth (lengadocian : rastèl).

120. Escostar. Har devarar la tèrra suu soc.

121. La mólher. La hemna ; mot vienut directament deu latin mulier (cf. mujer en espanhòu).

122. Totun que. En plaça de mentre que o de quan.

123. Suban. Gallicisme hèra emplegat desempuish longtemps en plaça de segon (selon).

124. Lo cabau. Qu’es lo capitau, la fortuna, lo tesaur. Pensar a la canta : « Tant que haram atau [es a díser « tant qu’aniram au cabaret »], non haram pas cabau ! »

125. Préner parion. Ua beròja faiçon de díser maridà’s, se casar.

126. Està’s a casa. Damorà’s a casa, demorar a la maison.

127. Tà París. La populacion de Lucsèir que passa de 1 600 estatjants en 1911 a 1 499 en 1921 (consequéncias aisidas de compréner de la Grana Guèrra), 1 534 en 1926, puish 1 218 en 1936. Dempuish las annadas 1970, la populacion que vira autorn de 700 estatjants (658 per l’annada 2013)… 

128. Que v’ac prometi : que v’ac juri.

129. Los Arrams. Qu’èra e que demora la hèsta on i a lo mei de gents a la glèisa, cadun dab ua palanca, a bèths còps l’arbe sancèr, lo laurèr, tà’u har benedir e poder après anar ne plaçar un arram dens cada pèça de tèrra, dens cada establa, dens cada pèça de l’ostau, tà que los bens e siin plan protegits tota l’annada. Un arreproèr, recuelhut preu Cesari Daugèr, que ditz medish « De d’on boha lo vent a la procession d’Arrams, qu’arriban los prigles de tot l’an ! » Que calèva donc estar au seguici d’Arrams se ne volèn pas estar susprés preu prigle o per l’auratge…

130. Obrèr. Qu’es ací l’adjectiu ; que vòu díser « tribalhat », « un jorn on tribalhavan ».

131. La mutualitat. A la Bèra Epòca – un temps on venèran la « Sociala » – que s’afirma tanben, quitament dens las campanhas, lo moviment cooperatiu. Qu’apareishen atau las cooperativas de panificacion (a Lucsèir a partir de 1902 ; a Pissòs dens las annadas 1930). Un navèth esprit de solidaritat que sembla se desvolopar. A Lucsèir, los permèirs cooperators que son artesans o mestieraus en màger partida. Totun, la montada dens los vilatges deus pinhadars d’ua populacion qui va cap a la condicion d’obrèir (emplegats de las segarias mobilas, de las usinas de parquets, « lambris » o carpenta, deus talhèrs de distillacion o medish deus camins de hèr economics) qu’explica aqueste navèth sentiment d’apartenéncia e d’identificacion.

132. Las broishas. Véder lo tribalh de l’abat Vincent Foix (1857-1932), erudit curat de Laureda, qui a establit un glossari deu sorcierumi landés pareishut iniciaument en 1903 dens la Revue de Gascogne e publicat mei tard devath lo titol Sorcières et loups-garous (edicions Ultréia, 1988). Que l’as aperavan tanben « las hatilhèras » o « las posoèras », las qui balhavan « lo poson », bon com lo filtre d’amor per « emposoerar » (ensorceler), o maishant per simplament « emposoar » (empoisonner).

133. Lo radicau-socialista Léo Bouyssou (1872-1935), deputat de las Lanas (1906-1935), maire de Manòr (Mano, canton de Pissòs), que s’èra talhat un fieu (« fief ») electorau auprès deus metaièrs-gemèrs e autes « machinaires » de la Gran Lana. Véder : La Franc-Maçonnerie dans les Landes - Le Grand Orient de France de 1888 à nos jours, per Alain Pécastaing, B.E. Éditions, 2007.

134. Hó. Verbe estar, 3au persona deu singular, perfèit de l’indicatiu ; fòrma dita deu « perfèit fèble » ; emplegat en plaça d’estó .

135. La Lana negra. Allusion ad aquera partida de la Lana on parlan « lo parlar negre » (« lou parla neugue »), qui comença a Lucsèir e qui va dinc a la Mar Grana a capvath (ouest en francés) e dinc a Baiona a mijorn (sud en francés). Qu’es la zòna de la Lana on lo monde an un curiós accent qui’us hè prononciar « eu » aquí on los auts e prononcian « é ». Qu’es pr’amor d’aquò qu’am l’arreproèr : « Lo Landés qu’es com un peish qui nada, mes qui s’anega dens la mar», prononciat segon lo « parlar clar » « Lou Landés qu’és coum un péch qui nade, més qui s’anégue dens la ma» e en « parlar negre » : « Lou landeus qu’eus coum un peuch qui nade, meus qui s’aneugue deuns leu ma ». Qu’es atau que l’article definit feminin singular « la » e’s prononciava « la » en  « parlar clar » e « leu » en « parlar negre ». 

136. Lo fausset. Petita pòcha on hicavan la montra (o la moneda quan n’avèn). En francés, « le gousset ».

137. Las racas. Las epidemias.

138. Se n’èran pas tròp costivas. Se ne costavan pas tròp car.

139. Cada bordalat. Gessit de bòrda, lo mòt bordalat que designa ací un « hameau ». Que disèn tanben « un ahitau ». Dens la Gran Lana, lo País de Bòrn o quitament lo Maransin, lo vielh mot gascon qu’es sovent estat remplaçat per lo tèrme « quartièr », gallicisme arribat dab l’administracion fiscau de l’Ancian Regime. De notar qu’a Lucsèir, a l’Edat Mejana, « l’affar de Bordessoule » (« bòrda sola » = « hameau isolé ») qu’èra un hieu o fieu important de la familha deus Albret (gessida de Labrit). Véder : tome VIII de las Òbras completas deu Felix Arnaudin, editadas per lo PNR de las Lanas de Gasconha e las edicions Confluences. 

140. Las cosnas (couettes) de pluma e los plumions (édredons) qu’èran soent l’objècte de sorcierumi. N’i cau pas véder nat efèit de diableria. Qu’es simplament un fenomèn fisic qui vòu que la pluma e s’atormèri (s’agglutine) devath la calor e l’electricitat estatica. E qu’es vrai que a còps e sufiva de har bruslar la « cochina » tà que los maleficis o los « mau hats » e s’arrèstin.

141. Pergams o pergamins (< nom de la vila de Pergame en Asia minora, en Turquia adara). Los pergams que son pèths de bèstias secadas per l’escritura manescriuta. Ací, qu’es sinonime de titol universitari, de « diplôme ».

142. Lo sorcièr qu’es lo gallicisme per hatilhèr , « lo qui gèta un sòrt, qui cambia lo hat, lo destin », < latin fatum) ; feminin hatilhèira o hitilhèira, dab un sens meilèu pejoratiu, au contrari de la hada (fada en lengadocian). Sinonim : broish(a), posoèr(a).

143. L’aut an : l’an passat.

144. Morfandida de las ideas. Mòt per mòt, aquera expression que vòu díser « morfondue dans les idées », qui a ideas de mòrt dens lo cap (qui a des idées noires dans la tête). 

145. Mei que d’arren : « Plus que rien, plus que de raison », ce dirén en francés.

146. Corsirant per casa soa : passant per soa casa.

147. Ponar < latin ponere : méter en jòc, depausar, hornir sòus (en francés, que disen « cracher au bassinet »).

148. L’esposaliça. Totas las hèstas adarron deu maridatge (qui durava a còps ua bona setmana).

149. Ua mortalèra : ua epidemia mortau, qui’s menha la mòrt.

150. Esconjurar malauts deu cap, qu’es « exorciser des malades de la tête ».

151. Patir de racas longainèras : sofrir de malaudias, d’epidemias qui duran.

152. Las aresas. Insèctes (o barbaus) aperats tanben barras en gascon (courtilière o taupette en francés). Nom scientific : Gryllotalpa gryllotalpa.

153. Isòp. Aubrilhon aromatic  (nom scientific : Hyssopus officinalis). Que designa l’arram benedit qui trempan dens l’aiga senhada (mercada deu signe de la crotz). 

154. Un mau dolent. Un mau qui hè sofrir, patir.

155. Lo bòsc de campet (sain-bois). Nom scientific : Daphne gnidium. En francés qu’es aperat « daphné garou, garou, thymèle, saint-bois, bois-gentil ». Arberòt de la familha de las « Thyméléacées ». Que hasèn d’auts còps dab la soa pèth un untami (pommade) tà tirar lo poson, las umors d’un mau. Mes, avisatz v’i : pòt estar tanben un poson mortau ! Que’n hicavan un arram a l’entrada deus parcs a aulhas tà caçar puçs… e posoèras.

156. Reborir que’s poiré arrevirar uei en francés per « ressasser ».

157. Pujar. Lo permèr sens es « montar » ; ací que vòu díser « possar, avançar, progressar ».

158. S’escotesse. Avistz-ve, après la conjonccion « si », de l’emplec deu subjonctiu en gascon per mercar ua accion ipotetica !

159. Los desgansolats. Los qui s’an perdut ua gansa (tròç de cuer sus l’esclòp). Se pòt arrevirar per « déboussolés »

160. Los trucataulèrs. Los qui trucan sus la taula de l’aubèrga o de l’estanquet tà’s har enténer.

161. Las amassadas politicas : los « meetings » politics. 

162. Suus jornaus. Sus l’ambient politic e sociau d’aqueras annadas deu « Front populaire » qui, a l’evidéncia, espauruga lo Pèir Camelat, que pòden véder las Letras a l’Henri o mei exactament « Leutres a l’Henri » – puishque son en grafia patesejanta, qu’es a díser non normalizada – cronicas politicas gasconas deu jornau socialista fondat en seteme de 1936 per Charles Lamarque-Cando, Le Travailleur landais (1936-1948), per Pierre Roumégous, colleccion Saber, Pressas universitàrias de Bordèu, 2014, 410 paginas. Que son presentadas per Micheline Roumégous, dab ua arrevirada de G. Latry.

163. Los estanguets. Probablament ua allusion au Cercle de l’Union, cafè associatiu de Lucsèir fondat en 1897. Véder : Fénié (Jean-Jacques), Histoire et vies des Cercles de Gascogne, obratge escrivut dab P. Clarac e I. Loubère, Confluences, 2014.

164. La largança qu’es la liberalitat.

165. Emparaular : que diserén uei « tocar dus mòts ».

166. L’obrassa deu gemèr. La grana òbra, lo tribalh peniu deu gemèr.

167. La soa codarilha. Lo monde qui segueishen los gemèrs dens la soa susmauta contra los grans proprietaris. Lo Pèir Camelat qu’emplega medish lo frequentatiu de « codilha » tà amuishar de quin costat e’s plaça dens aqueth combat. Qu’es un capulat e ne pòt pas estar deu costat deus paisans e deus obrèrs.

168. Hosse. Que tornam trobar ací la fòrma verbau dita deu « perfèit fèble », dejà encontrada (cf. nòta 134). Sinonim de « estosse ».

169. Lo gran proprietari. Las idèas politicas deu doctor Pèir Camelat que semblan claras. Ne’s plaça pas briga deu costat de l’esquèrra « progressista » mes mèilèu deu costat de l’ordi conservator. Quauques mes o duas o tres annadas arron, ne devó pas aver gran pena tà arcuelher dab plaser las idèas de la « Revolucion nacionau » au temps deu regime de Vichei…

170. Plomar. Hicar d’aplom, sus pè, en plaça.

171. L’art cantaire. L’art de cantar, l’art corau. Pensatz a las cantèras hicadas de pè adara en Bearn e dens las Lanas preus cantadors deu « Vent de l’Estèir » de Sanguinet, o de « L’Arrepic » d’Ondres.

172. Las divertissenças (Los divertiments). Sus aquò, pendent l’ « entre-duas-guèrras » que podem espiar dab profit lo libe de Lavaud (Patrick), Petite histoire de l’accordéon diatonique dans les Landes de Gascogne, edicions Confluences/ Nuits Atypiques, 2014.

173. Arrés. Digun, nada persona.

174. Isidore Salles, vadut a Senta-Maria-de-Gòssa en 1821, mort a Paris en 1900, qu’estó prefècte devath lo Second Empèri, puish que’s consacrè a la poesia gascona. Que s’a escrivut Devís gascons, un libe de poesias on s’a hicat quauquas uas de las mei bèras, e particularament « La maison blanca ».

175. L’abat Césaire Daugé (canonge en 1936), qu’es vadut a Aira en 1858, e mòrt en 1945 dens la medisha ciutat. Longtemps caperan de Duhòrt-Baishen, qu’es sustot l’un deus fondators de l’Escòla Gaston Febus. Escrivan màger, qu’a publicat mantuas òbras de qualitat : recit de viatge (Ua camada en Itàlia, 1899), teatre (Lo Bartèr, 1922) o poesias (Sonets de Mar, 1920 ; Fablas gasconas, 1933).

Connexion